SAFEVÎ MİRASININ KAÇARLAR DÖNEMİNDEKİ KURUMSAL VE SİMGESEL SÜREKLİLİĞİ: ŞİÎLİĞİN DEVLET DÜZENİNDE MEŞRUİYET KAYNAĞINA DÖNÜŞÜMÜ

Özet

Bu makale, Safevîler (1501-1736) tarafından resmî mezhep statüsüne kavuşan Şiî-İmâmî kurumsallaşma sürecini, bu sürecin tarihsel arka planını ve Kaçarlar dönemine uzanan siyasal-toplumsal izdüşümlerini çok katmanlı bir tarihsel perspektifle analiz etmektedir. Safevî öncesi dönemde İran coğrafyasında hüküm süren dinî çoğulculuk, Şiîliğin marjinal konumdan merkezi bir ideolojik aygıta evrilmesini mümkün kılan koşulları oluşturmuştur. Safevî yönetimi, özellikle Şah İsmail (1501-1524) döneminde tasavvufî kökenli bir sadakat örgüsü aracılığıyla Şiîliği siyasal meşruiyetin temel eksenine yerleştirmiş; Şah Tahmasb (1524-1576) döneminden itibaren bu yapı, itikadî esaslara dayanan ve ulemânın bilgi otoritesiyle pekiştirilen kurumsal bir düzleme taşınmıştır. Bu dönüşüm, saray ile ulemâ arasındaki iş birliği ve simgesel temsil araçlarının (sikke, hutbe, mimari, unvan) sistemli kullanımı üzerinden meşrulaştırılmıştır. Çalışma, söz konusu tarihsel yapılanmanın yalnızca Safevîlerle sınırlı kalmadığını; Kaçar hanedanı tarafından da yeniden anlamlandırılarak siyasal tahayyülün kurucu bileşeni hâline getirildiğini ileri sürmektedir. Kaçar döneminde saray ile ulemâ arasında şekillenen karşılıklı ilişkiler, dinî otoritenin siyasal alan üzerindeki belirleyiciliğini pekiştirmiş; Safevî mirası bu süreçte tarihsel bir hatıradan ziyade işlevsel bir ideolojik kaynağa dönüşmüştür. Bu dönüşüm, kolektif hafızanın yeniden kurgulanması, mezhep kimliğinin ritüeller yoluyla inşa edilmesi ve ulemânın siyasal temsil alanında etkili bir aktör konumuna yerleşmesi üzerinden ele alınmıştır. Makale, karşılaştırmalı tarihsel analiz yöntemiyle, Safevî–Kaçar sürekliliği üzerinden modern İran’daki siyasal aklın oluşumuna yön veren dinamikleri çözümlemeyi hedeflemektedir.

Abstract

This article analyzes the institutionalization process of Imami (Twelver) Shi‘ism, which was officially adopted as the state religion by the Safavid dynasty (1501–1736), exploring its historical antecedents and its multilayered socio-political ramifications extending into the Qajar period. In the pre-Safavid era, the religious pluralism that prevailed across the Iranian plateau provided the conditions necessary for Shi‘ism to evolve from a marginal sectarian movement into a central ideological apparatus of governance. Under Shah Isma‘il (1501–1524), the Safavid regime utilized a Sufi-based network of loyalty to position Shi‘ism as the primary axis of political legitimacy. Beginning with the reign of Shah Tahmasb (1524–1576), this model was transformed into a doctrinally grounded and institutionally reinforced structure, consolidated by the epistemic authority of the Shi‘i ulama. This transformation was legitimized through the systematic deployment of symbolic instruments of power—such as coinage, the Friday sermon (khutba), architectural patronage, and titular distinctions—alongside a strategic collaboration between the royal court and the clerical class. The study contends that this politico-religious configuration was not confined to the Safavid era, but was reappropriated and reconfigured by the Qajar dynasty as a constitutive element of its political imagination. During the Qajar period, the reciprocal relationship between the monarchy and the ulama further entrenched the influence of religious authority over the political sphere, transforming the Safavid legacy from a symbolic memory into a functional ideological resource. This transformation is examined through three interrelated processes: the reconstruction of collective memory, the ritualized production of sectarian identity, and the ascent of the ulama as pivotal actors within the domain of political representation. By employing a comparative historical analysis, the article aims to trace the continuities between the Safavid and Qajar periods and to illuminate the dynamics that shaped the formation of political rationality in modern Iran.

Yazarlar

Hasan Tan

Anahtar Kelimeler

Safevi Mirası, Şiî Kurumsallaşma, Kaçar Hanedanı, Ulemanın Siyasal Rolü

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi

14 Eylül 2025

Gönderim Tarihi

28 Mart 2025

Kabul Tarihi

2 Mayıs 2025

Cilt

13

Sayı

44

Yıl

2025

Sayfa

78-99

Dil

Türkçe

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.33692/avrasyad.1667610

Dosyalar