XIX VE XX. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETİ’NDE SİYASAL YAŞAMA TASAVVUFİ HAREKETLERİN ETKİSİ

Özet

Tasavvuf ortaya çıkışıyla devlet ve toplum hayatında önemli etkiler oluşturmuştur. Tarikatlar ile kurumsal kimliğe kavuştuktan sonra, dünyanın pek çok bölgesinde yayılmıştır. Türkler tasavvuf ve tarikatlarla tanıştıktan sonra eski Türk dinî unsurlarıyla benzerlik gösteren bu İslami düşünce formatına kısa sürede uyum sağlamıştır. Türkistan’dan Doğu Avrupa içlerine kadar Türk devletleri hizmetinde yayılma gösteren tarikatlar, Osmanlı Devleti ile daha güçlü bir kimlik kazanmış, devlet-tarikat-siyaset ilişkileri devletin kurduğu dengeler üzerinde devam etmiştir. XIX. yüzyıl itibariyle Osmanlı Devleti, modernleşme değişimini mecburi görmüş, bu değişim çabaları toplumun her kesimini etkilemiştir. Tasavvuf çevreleri de bu değişim karşısında özerk bir yapıdan devletin kontrolü altında bir sisteme geçişi kabullenmiştir. Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan yıkılışına kadar devlet ve toplum hayatında etkin rol oynayan tarikatlar, savaş gibi devletin bekasıyla alakalı hadiselerde devlet ile ortak bir paydada buluşmuştur. Bu payda, devletin hizmetinde tarikat anlayışıdır. Araştırma devlet ve tasavvuf çevreleri arasında değişkenlik gösteren ilişkileri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu noktadan hareketle Arşiv vesikaları ve daha evvel yapılmış çalışmalara müstenid bir çerçeve oluşturulmuştur. Konunun ve ilişkilerin derinliği böyle bir çalışmanın ilerleyen süreçte bir kitap şeklinde genişletilmesi fikrini doğurmaktadır. Bu noktandan hareket edilerek kaleme alınan makalede Osmanlı Devleti’nin son döneminde devlet-tarikat-siyaset ilişkilerinin modernleşme ve siyasal gelişmeler muvacehesinde ele alınması hedeflenmiş, bu bağlamda Birinci Dünya Savaşı sonrasına kadar devlet-tarikat ilişkilerinin birçok yönü ortaya konulmuştur.

Abstract

Sufism has had a significant impact on state and social life with its emergence. After the Turks became acquainted with Sufism, they quickly adapted to this format of Islamic thought, which was similar to the old religious elements. The sects, which spread in the service of Turkish states from Turkestan to the interior of Eastern Europe, gained a stronger identity with the Ottoman Empire, and state-sect-politics relations continued on the balances established by the state. As of the 19th century, the modernisation, which the Ottoman State considered compulsory, affected all segments of society. In the face of this change, Sufi groups accepted the transition from an autonomous structure to a system under the control of the state. The orders, which played an active role in the social life of the Ottoman Empire, met with the state on a common denominator in events related to the survival of the state such as war. Accordingly, this common denominator is the understanding of tariqa in the service of the state. The research aims to reveal the changing relations between the state and Sufi circles. A framework has been created based on archival documents and previous studies. Depth of the subject matter and the relations leads to the idea of expanding such a study in the form of a book in the future. In this article, it is aimed to examine the state-sect-politics relations in the last period of the Ottoman Empire in the light of modernisation and political developments, and in this context, many aspects of state-sect relations until after the First World War are revealed.

Yazarlar

Abdulkerim Saka

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti, Tasavvuf, Tarikat, Meşayih, Siyaset, Modernleşme, XIX ve XX. Yüzyıl.

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi

14 Aralık 2025

Gönderim Tarihi

22 Nisan 2025

Kabul Tarihi

19 Eylül 2025

Cilt

13

Sayı

46

Yıl

2025

Sayfa

69-97

Dil

Türkçe

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.33692/avrasyad.1681736

Dosyalar