TARİH VE COĞRAFYA ANLATISI BAĞLAMINDA KURBAN ALİ HALİDÎ’NİN ESERLERİ

Özet

Türkistan coğrafyasının yetiştirdiği 19.-20. yüzyıl Tatar alimlerinden Kurban Ali Hâlidî (Gurbanğali Hâlidî) (1846-1913) kaleme almış olduğu eserlerle hem Türkistan hem Doğu Avrupa hem de bir kısım Osmanlı topraklarının tarih ve tarihi coğrafyasına dair önemli bilgileri kayda almıştır. 1897’de çıktığı hac yolculuğu ile 19. yüzyıl sonlarında Türkistanlı Müslümanların uzun hac yolculuklarını, geçtiği bölgeleri farklı cephelerden değerlendirmek suretiyle canlı bir tasvirle anlatır. Tarihçi, etnograf, dilbilimci, seyyah, coğrafyacı, din alimi, imam, kadı ve müderris kimlikleri ile sıra dışı kişiliği ve düşünce dünyasının yansıması olarak Merkezi Asya toplulukları üzerine yazılı kaynaklarla birlikte derlediği sözlü kaynakları ve gözlemlerini karşılaştırmalı olarak objektif bir sentezle eserlerine aktarmıştır. Eserleri tarih, coğrafya, etimoloji, siyaset, din, ekonomi, kültür ve edebi unsurlar gibi pek çok disiplinde bilgiyi barındıran özgün örnek teşkil etmektedir.
Bu noktada makale, Kurban Ali Hâlidî'nin başta Tevârîh-i Hamse-i Şarkî ve Târîh-i Cerîde-i Cedîde olmak üzere ulaşılabilen diğer Semey bölgesi tarihi coğrafyası ile bibliyografik sözlük içerikli eserlerine dair incelemelerle onun tarihçilik yaklaşımına ve coğrafya anlatımlarına odaklanmaktadır. Hâlidî’nin üslubu tarih ve coğrafya anlatımı bakımından analiz edilmekte, ileri bir tarih anlatımı, geniş perspektiften karşılaştırmalı değerlendirmeleriyle döneminin bilimsel şartları içerisinde çağdaşlarından ayrıldığı öne sürülmektedir. Aynı zamanda eserlerinde hakim metodolojik üslubu ile doğu ve batı bilimsel yaklaşımlarını birleştirdiği, seyahatnamesiyle dönemin atmosferini etraflı bir bakış açısıyla yazıya döktüğü vurgulanmaktadır.

Abstract

Kurban Ali Hâlidî (Gurbangali Hâlidî- Qurbanʻali KHâlidî) (1846-1913), a 19th- and 20th-century Tatar scholar cultivated by the Turkestan region, recorded significant information on the history and historical geography of Turkestan, Eastern Europe, and some Ottoman territories through his works. He vividly depicts the long pilgrimages of Turkestan Muslims in the late 19th century, beginning with his 1897 pilgrimage, and the regions he traversed from various perspectives. His identities as a historian, ethnographer, linguist, traveller, geographer, religious scholar, imam, judge, and lecturer, reflected his extraordinary personality and intellectual world, and incorporated his observations and oral sources, compiled alongside written sources, into his works through a comparative and objective synthesis. In this respect, his works constitute original examples of knowledge encompassing a wide range of disciplines, including history, geography, etymology, politics, religion, economics, culture, and literary elements.
This article focuses on Kurban Ali Hâlidî's historiographical approach and geographical narratives through analyses of his accessible works, including Tevârîh-i Hamse-i Şarkî and Târîh-i Cerîde-i Cedîde, and also his other works on bibliographic dictionary and historical geography of the Semey region. In this context, Hâlidî's style is analysed in terms of historical and geographical narratives, arguing that he distinguishes himself from his contemporaries in his scientific context through his advanced historical narrative and broad-ranging comparative assessments. It also emphasizes that his work's dominant methodological style combines Eastern and Western scientific approaches, and that his travelogues capture the atmosphere of the period from a comprehensive perspective.

Yazarlar

Ahmet Üstüner

Anahtar Kelimeler

Kurban Ali Hâlidî, Tevârîh-i Hamse-i Şarkî, Orta Asya Türk Tarihi, Türkistan Coğrafyası, Hac Seyahatnamesi

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi

15 Mart 2026

Gönderim Tarihi

17 Kasım 2025

Kabul Tarihi

16 Şubat 2026

Cilt

14

Sayı

1

Yıl

2026

Sayfa

435-449

Dil

Türkçe

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.33692/avrasyad.1825455

Dosyalar