AMERİKAN VE OSMANLI EDEBİYATINDA FARKLI TOPLUM TASAVVURLARI: GERİYE BAKIŞ 2000’DEN 1887’YE VE RÜYADA TERAKKİ VE MEDENİYET-İ İSLAMİYEYİ RÜYET

Özet

Bu çalışmada Amerikalı yazar Edward Bellamy’nin Geriye Bakış 2000’den 1887’ye ve Türk yazar Molla Davutzade Mustafa Nazım Erzurumi’nin Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet adlı ütopyaları karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Çalışma kapsamında ele alınan bu iki ütopyada benzerlik, farklılık ve ortak yönlerin tespit edilmesine gayret edilmiş, sosyolojik eleştiri yöntemi ve karşılaştırmalı edebiyat biliminin Varyasyon kuramı uyarınca çözümlemelerde bulunulmuştur. 1888 yılında kaleme alınan Geriye Bakış 2000’den 1887’ye ve 1913 yılında yazılan Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet adlı eserlerde tasarlanan toplumların pek çok noktada benzerlik taşımakla birlikte, özellikle din, eğitim, sanayi ve ütopyanın işleniş biçimi gibi unsurlarda farklılık arz ettikleri belirlenmiştir. Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet adlı Türk ütopyasının temel çıkış noktasının Osmanlı’nın ve daha geniş manada İslam medeniyetinin o dönem için Avrupa’nın gerisinde kalması olduğu düşünülmektedir. Bu noktada Bellamy’nin ütopyasından farklı olarak din odaklı bir toplum yapısının, İslam medeniyetini ileri taşıyacağı düşüncesiyle eser oluşturulmuştur. İki eserde de teknolojik tasarılara oldukça fazla yer verilmiş, iki yazar da dönemlerinin ötesinde bir hayal gücünü eserlerine yansıtmıştır. Birbirlerinden çok farklı coğrafya ve medeniyetlerde, yirmi beş yıllık bir zaman farkıyla kaleme alınmış bu eserlerin incelenmesiyle, ütopyaların farklı içeriklerine rağmen, daha iyi bir yaşam idealinin tüm toplum ve kültürler için ortak bir hayal olduğu ortaya konulmuştur.

Abstract

The works discussed in this study—Edward Bellamy’s Looking Backward 2000-1887 and Molla Davutzade Mustafa Nazım Erzurumi’s Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet—are both examples of utopias. This study seeks to identify the similarities, differences, and common aspects between these two utopias, and analyzes them in line with the sociological criticisim and Variation theory of comparative literature. Although the societies imagined in Looking Backward 2000-1887, written in 1888, and Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet, written in 1913, share many similarities, they differ significantly in aspects such as religion, education, industry, and the way utopia is constructed. It is believed that the main motivation behind the Turkish utopia Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet stems from the perception that the Ottoman Empire—and more broadly, Islamic civilization—had fallen behind Europe at the time. Unlike Bellamy’s utopia, this work is shaped by the belief that a society centered on religion would advance Islamic civilization. Both works feature a significant emphasis on technological designs, and both authors have reflected an imagination far ahead of their time in their creationsThe analysis of these works, written twenty-fiive years apart and emerging from vastly different geographies and civilizations, although they have different contexts, the ideal of a better life is a common aspiration shared by all societies and cultures.

Yazarlar

Veysel Lidar

Anahtar Kelimeler

Karşılaştırmalı Edebiyat, Karşılaştırmalı Ütopya Çalışmaları, Edward Bellamy, Molla Davutzade Mustafa Nazım Erzurumi, Ütopya.

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi

15 Mart 2026

Gönderim Tarihi

17 Temmuz 2025

Kabul Tarihi

4 Ocak 2026

Cilt

14

Sayı

1

Yıl

2026

Sayfa

108-136

Dil

Türkçe

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.33692/avrasyad.1745093

Dosyalar