EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNÂMESİ’NDE AHRİYAN/AHİRYAN TERİMİ VE ETİMOLOJİK BİR DEĞERLENDİRME

Özet

15. yüzyılın ilk yarısından itibaren Osmanlı kaynaklarında karşılaşılan Ahriyan/ Ahiryan
teriminin anlamı ve etimolojisi konusunda tarihçiler, dilbilimciler, etnograflar vs. bilim insanları
arasında bir uzlaşı yoktur. Ahriyan teriminin Ahridos, Agarenos- Agaryan, Agrianes, Ahreios,
Aharayan, Ayran, Ahiyan (Ahiler) gibi terimlerden türediğine dair çeşitli görüşler mevcuttur.
Bunlar içinde Orta Çağ Yunancasında ve eski Bulgarcada küçümseyici bir sıfat olarak
Müslüman ve Türk anlamında kullanılan Agarenos- Agaryan teriminden geldiği görüşü öne
çıkmaktadır. Ahriyan kelimesinin 15. ve 17. yüzyıl Osmanlı kaynaklarında Bulgaristan,
Makedonya, Arnavutluk, Yunanistan, Bosna-Hersek’in yanı sıra İstanbul ve Trabzon taraflarında
çeşitli anlamlarda kullanıldığı görülmektedir. Ahriyan terimi erken dönem tahrir defterlerinde
mühtedileri tanımlamak için kullanılmasına rağmen, diğer çağdaş Osmanlı kaynaklarında nevMüslim, mühtedi, mürted, itikadı zayıf, dönek, cahil, ahmak, güvenilmez gibi genellikle olumsuz
bağlamda kullanılmıştır. Bununla birlikte, Ahriyan terimi zamanla yalnızca mühtedileri ifade eden
bir sıfat haline gelmiştir. Diğer taraftan, Rodop Pomakları da kendilerini Ahriyan olarak
tanımladıkları gibi, Hristiyan Bulgar komşuları tarafından da Ahriyan olarak adlandırılmışlardır.
Evliya Çelebi’nin kırk yıldan fazla süren gezilerini topladığı seyahatnâmesi Osmanlı kültür
tarihinin en önemli kaynaklarından biridir. Evliya Çelebi’nin gözlemleri Osmanlı toplumsal ve
gündelik hayatına dair pek çok konuya ışık tutmaktadır. Bu makalede Ahriyan teriminin Osmanlı
kaynaklarında ortaya çıkışı, kullanım alanları ve anlamlarını inceledikten sonra, Evliya Çelebi
Seyahatnâmesi’nde hangi anlamda, nerelerde kullanıldığını ele alacağız ve Evliya Çelebi’nin
terimin anlamı hakkındaki yorumlarını değerlendireceğiz. Ayrıca, Ahriyan teriminin anlamı ve
etimolojisi hakkında literatürdeki görüşleri gözden geçirdikten sonra terimin kökenini açıklamaya
çalışacağız.

Yazarlar

Aşkın Koyuncu

Anahtar Kelimeler

Evliya Çelebi,, Ahriyan/Ahiryan,, Balkanlar,

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi

14 Aralık 2020

Gönderim Tarihi

30 Ekim 2020

Cilt

8

Sayı

25

Yıl

2020

Sayfa

317-342

Dil

Türkçe

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.33692/avrasyad.840820

Dosyalar