TÜRKİYE VE İRAN’IN SON YÜZ YILLIK KÜLTÜREL İLİŞKİLERİ VE GELECEK PERSPEKTİFİ

Özet

Bu makalede, Azerbaycan klasik edebiyatının önemli kollarından biri olan mersiye Türkiye ve İran bölgesel ve uluslararası alanda önemli jeopolitik konuma sahip iki komşu ülkedir. İran Türkiye’nin Doğu’ya açılan kapılarından biri olduğu gibi Türkiye de İran’ın Avrupa’ya ulaşmasında köprü görevi görmektedir. Bu bağlamda iki ülke yüzyıllardır tarihsel, siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkiye sahiptir. İki ülke arasında farklı nedenlere bağlı olarak inişli çıkışlı bir yapıya sahip olan ilişkiler Cumhuriyet’in ilanından sonra yakınlaşmaya başlamıştır. Her iki ülkede yakın zamanlarda benzer siyasi/toplumsal olaylar yaşamıştır. Türkiye’de cumhuriyet ilan edildikten iki yıl sonra Rıza Şah İran’da şahlığını ilan ederek Kaçar Hanedanlığı’na son vermiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarında sınır problemleri ile başlayan ilişkiler Rıza Şah’ın Türkiye’yi ziyareti ile altın çağını yaşamıştır. Rıza Şah Türkiye’de gördüğü gelişmeleri İran’da uygulamaya çalışmıştır. İnönü döneminde sürdürülen denge politikasından dolayı yakın ilişkiden kaçınılmıştır. Demokrat Parti döneminde Musaddık’ın Başbakan olduğu 1951-1953 yılları arasında Musaddık’ın Sovyet yanlısı olması dolayısıyla ilişkiler sönük geçmiş ancak sonrasında kültürel anlaşmalar imzalanmıştır. 1960-1980 yılları arası siyasi ve ticari ilişkilerin yanında cemiyetler aracılığı ile kültürel etkinlikler çerçevesinde bir dönem olmuştur. 1979’da İran İslam Devrimi ile İslami bir rejimi benimsemiş ve devrimin ihracı politikası çerçevesinde Türkiye’deki İslami gruplara destek vermiştir. Türkiye 28 Şubat sürecini yaşadığı dönemde İran ile ilişkileri iyice gerilmiştir. AK Parti döneminde ise bölge ülkeleri ile dostane ilişkiler hedeflenmiş bu doğrultuda birçok kültürel anlaşma imzalanmıştır.
Bu çalışmada iki ülkenin son yüz yıllık kültürel ilişkileri ve buna temel sağlayan diğer etkenler irdelenmiştir.

Abstract

Turkey and Iran are two neighboring countries with important geopolitical positions in the regional and international arena. Just as Iran is one of Turkey's gateways to the East, Turkey also serves as a bridge for Iran to reach Europe. In this context, the two countries have had historical, political, economic and cultural relations for centuries. Relations between the two countries, which had a fluctuating structure due to different reasons, began to get closer after the proclamation of the Republic. Both countries have experienced similar political/social events recently. Two years after the declaration of a republic in Turkey, Reza Shah declared his sovereignty in Iran and put an end to the Qajar Dynasty. Relations that started with border problems in the first years of the Republic experienced their golden age with Reza Shah's visit to Turkey. Reza Shah tried to implement the developments he saw in Turkey in Iran. Close relationships were avoided due to the balance policy pursued during the İnönü period. Between 1951 and 1953, when Mossadegh was prime minister during the Democratic Party period, relations were dull due to Mossadegh's pro-Soviet nature, but cultural agreements were signed afterwards. The period between 1960 and 1980 was a period in which political and commercial relations did not experience any notable developments. With the Islamic Revolution in Iran in 1979, it adopted an Islamic regime and supported Islamic groups in Turkey within the framework of its policy of exporting the revolution. During the period when Türkiye experienced the February 28 process, relations with Iran became even more strained. During the AK Parti period, friendly relations with the countries of the region were aimed at and many cultural agreements were signed in this direction.
In this study, the cultural relations of the two countries over the last hundred years and other factors that provide the basis for this are examined.

Yazarlar

Cüneyt Dinler

Anahtar Kelimeler

Türkiye İran ilişkileri, Kültür, Atatürk, Rıza Şah.

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi

14 Aralık 2025

Gönderim Tarihi

27 Eylül 2023

Kabul Tarihi

23 Ekim 2025

Cilt

13

Sayı

46

Yıl

2025

Sayfa

1-16

Dil

Türkçe

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

1

İndirme

0

DOI

10.33692/avrasyad.1367113

Dosyalar