SİVİL-ASKER İLİŞKİLERİNİN KURAMSAL TEMELLERİ VE TÜRKİYE'DE 1960 DARBESİ ÖRNEĞİ

Abstract

Bu çalışma, Türkiye’deki sivil-asker ilişkilerinin tarihsel ve yapısal olarak çok katmanlı doğasını, 27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi örneği üzerinden kuramsal bir analizle ele almaktadır. Literatürde öne çıkan beş temel kuram -Huntington’ın Kurumsal Ayrım Kuramı, Janowitz’in Profesyonel Asker Kuramı, Schiff’in Uyum Kuramı, Feaver’ın Vekâlet Teorisi ve Bland’in Paylaşılan Sorumluluk Kuramı- öncelikle teorik olarak incelenmiş, ardından bu kuramların Türkiye bağlamındaki açıklayıcılık kapasitesi değerlendirilmiştir. Her bir kuram, sivil-asker ilişkilerini siyasal otoritenin meşruiyeti, askerî sadakat, kurumsal denetim mekanizmaları ve kültürel/toplumsal uyum eksenlerinde farklı kavramsal bir anlayışla analiz etmektedir. Ancak Türkiye gibi askerî bürokrasinin sadece teknik değil aynı zamanda ideolojik bir rol üstlendiği modernleşmesini geç tamamlamış ve sekülerleşmeyi yukarıdan aşağıya gerçekleştirmiş bir ülkede, bu kuramların açıklayıcılığı sınırlı kalmaktadır. Zira bu kuramların büyük kısmı Batı tipi oturmuş demokratik rejimlerin koşullarına dayanmaktadır. Makale, 1960 Askerî Darbesi öncesinde Demokrat Parti iktidarının uygulamaları, ordu içinde gelişen huzursuzluklar ve toplumsal kutuplaşma üzerinden yukarıda anılan kuramların Türkiye bağlamında ne ölçüde işlevsel olduğunu ampirik örneklerle tartışmaktadır. Feaver’ın “shirking” ve “monitoring” kavramları İnönü’ye yapılan darbe teklifinden DP’nin ordu üzerindeki denetim mekanizmalarına kadar birçok gelişmeyi açıklamada kullanılmış; Schiff’in kuramsal uyum vurgusu ordu, sivil elitler ve halk arasındaki meşruiyet uzlaşısının nasıl bozulduğunu göstermede yararlı olmuştur. Janowitz’in sivil-toplumsal entegrasyon vurgusu DP’nin halkla bütünleşen dini politikalarının ordu tarafından “tehdit” olarak algılanmasının ardındaki sosyolojik dinamikleri açımlamaktadır. Çalışma, bu kuramsal yaklaşımların Türkiye örneğinde neden yetersiz kaldığını göstererek, sivil-asker ilişkilerini anlamada sadece kurumsal denetim ya da yasal çerçeveye değil aynı zamanda tarihsel kimlikler, ideolojik çatışmalar ve toplumun askerî aktörleri nasıl algıladığı gibi kültürel kodlara da odaklanılması gerektiğini ileri sürmektedir. Bu çalışma, Türkiye’de sürdürülebilir demokratik sivil-asker ilişkilerinin kurulmasının yalnızca anayasal düzenlemelere değil kurumsal güven inşası, karşılıklı sorumluluk bilinci ve askerî reformların toplum nezdinde meşrulaştırılması gibi çok boyutlu bir yaklaşıma dayandığını savunmaktadır.

Authors

Olkan Senemoğlu, Şeyda Bükrücü Kazkondu

Keywords

Sivil-Asker İlişkileri, 1960 Askerî Darbesi, Kurumsal Denetim, Profesyonellik ve Sadakat, Uyum ve Siyasal Meşruiyet.

Publication Information

Publication Date

September 14, 2025

Submission Date

April 16, 2025

Accepted Date

June 16, 2025

Volume

13

Issue

44

Year

2025

Pages

171-201

Language

English

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.33692/avrasyad.1677368

Files