İBNİ MÜHENNÂ LÜGATİ'NDE MESLEK ADLARI

Özet

Türk yazı dilinin Doğu Türkçesi ve Batı Türkçesi olarak iki büyük kola ayrılmadan önceki geçiş dönemi kabul edilen Harezm-Kıpçak Türkçesi döneminde Oğuzca Kıpçakça dil hususiyetlerinin bir arada bulunduğu pek çok edebî eser ve içerisinde çeşitli dilleri barındıran sözlükler ile gramer kitapları yazılmıştır. Bu eserlerden bir kısmı Harezm bölgesi ve Altın Ordu coğrafyasında kaleme alınırken diğerleri Mısır, Suriye ve Irak sahasında meydana getirilmiştir. Söz konusu sözlüklerden biri de literatürde daha çok yazarının adıyla İbni Mühennâ Lügati olarak bilinen ancak asıl adı Ḥilyetü’l – İnsān ve Ḥalbetü’l – Lisān olan eserdir. 13. yüzyılın ikinci yarısında İlhanlılar döneminde ve Irak’ta kaleme alındığı düşünülen eser Arapça-Farsça, Arapça-Türkçe, Arapça-Moğolca çok dilli bir yapıttır. Eser sadece bir sözlük değil aynı zamanda bir dil bilgisi kitabıdır. Bu çalışmada eserin Türkçe bölümündeki meslek adları yazıtlar dönemi Türkçesi, Eski Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi, Kıpçak Türkçesi, Çağatay Türkçesi ve Eski Anadolu Türkçesiyle karşılaştırılmalı bir şekilde incelenmiştir. İlk olarak meslekler Serkan Şen tarafından 2007 yılında yapılan sınıflandırma benimsenerek tasnif edilmiştir. Ardından meslek adlarıyla ilgili bu zamana kadar yapılan köken bilgisi açıklamaları verilmiş ve sözcükler yapı bakımından incelenmiştir. Yer yer fonetik farklılıklar gösterilmiştir. İnceleme sonucunda İbni Mühennâ Lügati’nde tespit edilen meslek adları üzerinden eserin Türk dili tarihi açısından önemi ve 13-14. yüzyıllarda İlhanlı sahasındaki Türklerin sosyo-kültürel seviyesi gösterilmeye çalışılmıştır.

Abstract

During the Khwarezm-Kipchak Turkish period, which is considered a transitional period before the Turkish written language was divided into two major branches as Eastern Turkish and Western Turkish, many literary works were written that included the Oghuz-Kipchak language features, as well as dictionaries and grammar books that included various languages. While some of these works were written in the Khwarezm region and the Golden Horde geography, others were produced in Egypt, Syria and Iraq. One of the dictionaries in question is the work known in literature as İbn Mühennâ Dictionary by its author's name, but whose real name is Ḥilyetü'l – İnsān ve Ḥalbetü'l – Lisān. The work, which is thought to have been written in the second half of the 13th century during the Ilkhanate period and in Iraq, is a multilingual dictionary in Arabic-Persian, Arabic-Turkish and Arabic-Mongolian. The work is not only a dictionary but also a grammar book. In this study, the occupational names in the Turkish section of the work were examined in a comparative manner with the Turkish of the inscription period, Old Uyghur Turkish, Karakhanid Turkish, Kipchak Turkish, Chagatai Turkish and Old Anatolian Turkish. First, the occupations were classified by adopting the classification made by Serkan Şen in 2007. Then, the etymological information explanations made until now regarding the occupational names were given and the words were examined in terms of structure. Phonetic differences were shown in some places. As a result of the examination, the importance of the work in terms of Turkish language history and the socio-cultural level of the Turks in the Ilkhanate area in the 13th-14th centuries were tried to be shown through the occupational names determined in the İbn Mühennâ Dictionary

Yazarlar

Betül Altıntaş, Arda Karadavut

Anahtar Kelimeler

Harezm Türkçesi, İbni Mühennâ Lügati, İlhanlılar, meslekler, Orta Türkçe

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi

14 Haziran 2025

Gönderim Tarihi

7 Ocak 2025

Kabul Tarihi

7 Nisan 2025

Cilt

13

Sayı

43

Yıl

2025

Sayfa

109-145

Dil

Türkçe

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.33692/avrasyad.1615332

Dosyalar