İBNİ MÜHENNÂ LÜGATİ'NDE MESLEK ADLARI

Abstract

Türk yazı dilinin Doğu Türkçesi ve Batı Türkçesi olarak iki büyük kola ayrılmadan önceki geçiş dönemi kabul edilen Harezm-Kıpçak Türkçesi döneminde Oğuzca Kıpçakça dil hususiyetlerinin bir arada bulunduğu pek çok edebî eser ve içerisinde çeşitli dilleri barındıran sözlükler ile gramer kitapları yazılmıştır. Bu eserlerden bir kısmı Harezm bölgesi ve Altın Ordu coğrafyasında kaleme alınırken diğerleri Mısır, Suriye ve Irak sahasında meydana getirilmiştir. Söz konusu sözlüklerden biri de literatürde daha çok yazarının adıyla İbni Mühennâ Lügati olarak bilinen ancak asıl adı Ḥilyetü’l – İnsān ve Ḥalbetü’l – Lisān olan eserdir. 13. yüzyılın ikinci yarısında İlhanlılar döneminde ve Irak’ta kaleme alındığı düşünülen eser Arapça-Farsça, Arapça-Türkçe, Arapça-Moğolca çok dilli bir yapıttır. Eser sadece bir sözlük değil aynı zamanda bir dil bilgisi kitabıdır. Bu çalışmada eserin Türkçe bölümündeki meslek adları yazıtlar dönemi Türkçesi, Eski Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi, Kıpçak Türkçesi, Çağatay Türkçesi ve Eski Anadolu Türkçesiyle karşılaştırılmalı bir şekilde incelenmiştir. İlk olarak meslekler Serkan Şen tarafından 2007 yılında yapılan sınıflandırma benimsenerek tasnif edilmiştir. Ardından meslek adlarıyla ilgili bu zamana kadar yapılan köken bilgisi açıklamaları verilmiş ve sözcükler yapı bakımından incelenmiştir. Yer yer fonetik farklılıklar gösterilmiştir. İnceleme sonucunda İbni Mühennâ Lügati’nde tespit edilen meslek adları üzerinden eserin Türk dili tarihi açısından önemi ve 13-14. yüzyıllarda İlhanlı sahasındaki Türklerin sosyo-kültürel seviyesi gösterilmeye çalışılmıştır.

Authors

Betül Altıntaş, Arda Karadavut

Keywords

Harezm Türkçesi, İbni Mühennâ Lügati, İlhanlılar, meslekler, Orta Türkçe

Publication Information

Publication Date

June 14, 2025

Submission Date

January 7, 2025

Accepted Date

April 7, 2025

Volume

13

Issue

43

Year

2025

Pages

109-145

Language

Turkish

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.33692/avrasyad.1615332

Files