İLHANLIDAN KAÇARLARA İRAN SAHASI DEVLET BELGELERİNDEKİ MÜHÜR VE KAYITLA İLGİLİ TERİMLER

Özet

Büyük Selçuklularla onun mirasçıları, daha sonra Çingizli fütühatı ve ondan doğan yeni siyasi nizam, yeni Türk yazı dillerini doğurmuştur. Bu yeni Türk yazı dilleri Altın Ordu, Çağatay ve İlhanlı kültür merkezlerinde işlenerek zaman içerisinde köklerinde İslamiyetin ve bu dinin yayıldığı çevrelerdeki eski kültürlerin etkileriyle Türk-Uygur devlet yazışma geleneğinin bulunduğu bir ürün olan Türk devlet yazışma dilini ortaya çıkarmıştır. Dil, idare, inanç ve kültür bakımından kozmopolit özellikler gösteren bu devlet yazışma diliyle hazırlanan belgeler şekil ve muhteva yönünden düzenlenirken bu niteliklerle donatılmıştır. Dolayısıyla ıstar edilmeden önce hükümdara arz edilen konunun daha sonra divan kâtipleri tarafından uygun bir üslup ve kalıp formüllerle sözden yazıya geçirilip kâğıt üzerine yerleştirilerek süslenmesi, hazırlanan belgenin gerçek ve güvenilir bir belge olduğunu gösteren alametin vurulması, hangi daireye ait olduğu, mesuliyet ve kontrolün kimlerde olduğunu gösteren kaydın düşürülmesi, arşive kaldırılması ve çoğaltılmasına kadar farklı farklı işlemlere tâbi tutulan devlet yazışma belgelerinde bunun iz ve etkilerini gösteren terimler bulunur. Söz konusu zengin terminolojinin tanıklandığı sahalardan biri de İran'dır. İran, yurt tutuşlarında yüzlerini batıya çeviren Türklerin birbirleri veya farklı milletlere karşı verdikleri çetin mücadelerine sahne olmuş bir sahadır. Bu çalışmada Türk/Türkmen gerçeğinin esaslı bir biçimde Selçukoğulları ile başladığı İran sahasında birbirinden fasıla ile kurulmuş İlhanlı, Calayırlı, Çobanlı, Timürlü, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Safevî, Afşar ve Kaçarlara ait Farsça, Moğolca ve Türkçe devlet evrakının mühürlenmesi ve kayıt altına alınmasında geçen terminolojinin tespiti, değerlendirilmesi, kullanımı ve türlerinin sınıflandırılması amaçlanmaktadır. Yine bu devlet ve hanlıklara ait ilgili terimlerin kökenleri, terim ve sözlük anlamları arasındaki ilişkiler, hangi sahalara yayıldığı, yayıldığı sahalarda hangi zaman dilimleri arasında kullanıldığı, Farsça ve Moğolca belgelerdeki muadil ve mukabillerinin neler olduğu çalışmanın hedeflerinden bazılarıdır.

Abstract

The Great Seljuks and their heirs, later the Censuk conquests, and the new political order that emerged from it, gave birth to the new Turkic written languages. These new Turkic written languages were processed in the Golden Horde, Chagatai and Ilkhanid cultural centers, and over time, the Turkic state correspondence language, which is a product of the Turkish-Uyghur state correspondence tradition, with the influences of Islam and the ancient cultures in the circles where this religion spread, emerged. This state, which has cosmopolitan characteristics in terms of language, administration, belief and culture, is equipped with these qualities while the documents prepared in the correspondence language are arranged in terms of form and content. Therefore, in the state correspondence documents, which are subjected to different procedures such as the subject presented to the ruler before it is dismissed, then the clerks of the council to put it in writing with an appropriate style and formulas and place it on paper, the sign showing that the prepared document is a real and reliable document, the record showing which department it belongs to, who has the responsibility and control, its removal to the archive and its reproduction There are terms that show the traces and effects of this. One of the areas where this rich terminology is witnessed is Iran. Iran is an area that has been the scene of the fierce struggles of the Turks, who turned their faces to the west during their homeland, against each other or against different nations. In this study, it is aimed to identify, evaluate, use and classify the terminology used in the sealing and recording of Persian, Mongolian and Turkic state documents belonging to the Ilkhanid, Jalayirs, Chobanids, Timurids, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Safavids, Afshars and Qajar which were established intermittenly in the Iranian field, where the Turkic/Turkoman reality started with the Seljuks. Again, the origins of the relevant terms belonging to these states and khanates, the relationships between the terms and dictionary meanings, the areas in which they spread, the time periods between which they were used, and what are their equivalents and equivalents in Persian and Mongolian documents are some of the objectives of the study.

Yazarlar

Ali Kök

Anahtar Kelimeler

İran, Türk ve Türk-Moğol devletleri, diplomatik, diplomatik belgelerdeki alametler, mühürler

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi

14 Haziran 2025

Gönderim Tarihi

9 Mart 2025

Kabul Tarihi

25 Nisan 2025

Cilt

13

Sayı

43

Yıl

2025

Sayfa

322-346

Dil

Türkçe

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.33692/avrasyad.1654197

Dosyalar