İLHANLIDAN KAÇARLARA İRAN SAHASI DEVLET BELGELERİNDEKİ MÜHÜR VE KAYITLA İLGİLİ TERİMLER

Abstract

Büyük Selçuklularla onun mirasçıları, daha sonra Çingizli fütühatı ve ondan doğan yeni siyasi nizam, yeni Türk yazı dillerini doğurmuştur. Bu yeni Türk yazı dilleri Altın Ordu, Çağatay ve İlhanlı kültür merkezlerinde işlenerek zaman içerisinde köklerinde İslamiyetin ve bu dinin yayıldığı çevrelerdeki eski kültürlerin etkileriyle Türk-Uygur devlet yazışma geleneğinin bulunduğu bir ürün olan Türk devlet yazışma dilini ortaya çıkarmıştır. Dil, idare, inanç ve kültür bakımından kozmopolit özellikler gösteren bu devlet yazışma diliyle hazırlanan belgeler şekil ve muhteva yönünden düzenlenirken bu niteliklerle donatılmıştır. Dolayısıyla ıstar edilmeden önce hükümdara arz edilen konunun daha sonra divan kâtipleri tarafından uygun bir üslup ve kalıp formüllerle sözden yazıya geçirilip kâğıt üzerine yerleştirilerek süslenmesi, hazırlanan belgenin gerçek ve güvenilir bir belge olduğunu gösteren alametin vurulması, hangi daireye ait olduğu, mesuliyet ve kontrolün kimlerde olduğunu gösteren kaydın düşürülmesi, arşive kaldırılması ve çoğaltılmasına kadar farklı farklı işlemlere tâbi tutulan devlet yazışma belgelerinde bunun iz ve etkilerini gösteren terimler bulunur. Söz konusu zengin terminolojinin tanıklandığı sahalardan biri de İran'dır. İran, yurt tutuşlarında yüzlerini batıya çeviren Türklerin birbirleri veya farklı milletlere karşı verdikleri çetin mücadelerine sahne olmuş bir sahadır. Bu çalışmada Türk/Türkmen gerçeğinin esaslı bir biçimde Selçukoğulları ile başladığı İran sahasında birbirinden fasıla ile kurulmuş İlhanlı, Calayırlı, Çobanlı, Timürlü, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Safevî, Afşar ve Kaçarlara ait Farsça, Moğolca ve Türkçe devlet evrakının mühürlenmesi ve kayıt altına alınmasında geçen terminolojinin tespiti, değerlendirilmesi, kullanımı ve türlerinin sınıflandırılması amaçlanmaktadır. Yine bu devlet ve hanlıklara ait ilgili terimlerin kökenleri, terim ve sözlük anlamları arasındaki ilişkiler, hangi sahalara yayıldığı, yayıldığı sahalarda hangi zaman dilimleri arasında kullanıldığı, Farsça ve Moğolca belgelerdeki muadil ve mukabillerinin neler olduğu çalışmanın hedeflerinden bazılarıdır.

Authors

Ali Kök

Keywords

İran, Türk ve Türk-Moğol devletleri, diplomatik, diplomatik belgelerdeki alametler, mühürler

Publication Information

Publication Date

June 14, 2025

Submission Date

March 9, 2025

Accepted Date

April 25, 2025

Volume

13

Issue

43

Year

2025

Pages

322-346

Language

Turkish

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.33692/avrasyad.1654197

Files