KÖKTÜRK, KIRGIZ VE TÜRKİYE TÜRKÇESİ ÇERÇEVESİNDE İSİM TAMLAMASI

Abstract

Kelime grupları, dillerde tek bir kelimeyle ifade edilemeyen anlamlar için kullanılır. İsim tamlaması, Türk dilinde yeni bir kavramı, nesneyi, duyguyu ve düşünceyi geçici veya kalıcı olarak ifade etmek için kullanılan kelime gruplarından biridir. Bu kelime grubu, Türk dilinin ilk yazılı metinlerinden çağdaş lehçelerine kadar, yapı ve anlam bakımından ortak özelliklerini korumuştur. Bunun yanında tarihî ve çağdaş lehçeler arasında isim tamlamalarının yapı ve anlamında farklılaşmalar da meydana gelmiştir. Bu farklılık, Türk dilinin üç ana kolu olan Oğuz, Kıpçak ve Karluk lehçelerinde yer alan lehçelerde, kendi aralarında yok denecek kadar azdır. Buna karşılık bu üç boy arasında, isim tamlaması bakımından farklılıklar dikkat çekicidir. Köktürk Türkçesi ile Türk dilinin sonradan şekillenen lehçeleri olan Türkiye Türkçesi ve Kırgız Türkçesi arasında isim tamlaması yapısındaki kelime gruplarının belirtili isim tamlaması ve belirtisiz isim tamlaması olma bakımlarından farklılık ve benzerlikleri, bu kelime gruplarının anlamlarına da yansımıştır.
Örneğin, Türkiye Türkçesinde, isim tamlamasındaki tamlayan ögesi özel isim ise ve tamlama kalıcı isim olarak anlam kazanmamışsa belirtili isim tamlaması kurulur: Ankara’nın batısı. İsim tamlaması kalıcı bir anlam ifade ederse tamlayan ögesi özel isim olsa dahi belirtisiz isim tamlaması kurulur: Ankara kedisi. Kırgız Türkçesinde ise tamlayanın özel isim olması ve anlamın kalıcı hâle gelmesi durumunda da belirtili isim tamlaması kullanılabilmektedir: Kırgızdın makaldarı (TT Kırgız atasözleri).
Aynı durumu, Köktürk Türkçesi ile Türkiye Türkçesi ve Kırgız Türkçesi dışındaki Çağdaş Türk Lehçeleri karşılaştırıldığında da görmek mümkündür.
Takısız ad tamlaması olarak adlandırılan tamlama ise Köktürk Türkçesi, Türkiye Türkçesi ve Kırgız Türkçesinde görülmekle birlikte, Türkiye Türkçesi gramerciliğinde bu tür tamlamalar sıfat tamlaması içinde de değerlendirilmektedir.
İsim tamlamalarındaki yapı ve anlam çeşitlenmesi ve farklılaşması, Kırgız Türkçesi ile Türkiye Türkçesi arasında aktarma güçlüklerine, karşılıklı öğrenme ve öğretme sorunlarına da yol açmaktadır.
Bu çalışmada; Köktürk Türkçesi, Türkiye Türkçesi ve Kırgız Türkçesindeki isim tamlamaları üzerinde, yapı ve anlamdaki farklılaşmalar bakımından durulmuş; üç Türk Lehçesinden de konuyla ilgili örnekler verilmiştir.

Authors

İbrahim Atabey

Keywords

aktarma, isim tamlaması, Kırgız Türkçesi, Köktürk Türkçesi, Türkiye Türkçesi

Publication Information

Publication Date

September 14, 2025

Submission Date

June 20, 2025

Accepted Date

September 10, 2025

Volume

13

Issue

44

Year

2025

Pages

202-210

Language

Turkish

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.33692/avrasyad.1723342

Files