HAREZM TÜRKÇESİNDE KATMERLİ OLUMSUZLUK İŞARETLEYİCİSİ OLARAK barı SÖZCÜĞÜ ÜZERİNE

Abstract

Dillerde sözlüksel bir birim halinde olan kimi sözcükler, sözlüksel anlamlarının uygunluğu bağlamında gramer birimine dönüşebilirler. Bu evrensel dil tipolojisinin Türk dilinde de pek çok tanığı vardır. Buna göre esasında “var, varlık, mevcudiyet” anlamlı bir sıfat ve isim olan, barım, barlık gibi sözcüklere de kaynaklık etmiş bar sözcüğü, Eski Türkçenin en erken tarihli metinlerinden itibaren gramerleşerek varlık isim cümlelerinin yüklem işaretleyicisi olmuştur. Diğer taraftan bar sözcüğü, Eski Türkçe metinlerde rastlanmasa da Karahanlı Türkçesi metinlerinden itibaren +I iyelik ekinin kalıplaşmasıyla “tüm, bütün; tümüyle, bütünüyle” anlamlarıyla belirsizlik sıfatı ve zamirine dönüşmüştür. Türk dilindeki ilk örneklerine Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kutadgu Bilig’de rastlanan barı sözcüğü, Harezm Türkçesi ve diğer tarihî Türk lehçelerinde yaygınlaşmıştır. Karahanlı ve Harezm Türkçelerinde daha çok “hepsi, tümüyle, tamamıyla” anlamı ile olumlu fiil cümlelerini niteleyen barı sözcüğünün aynı zamanda olumsuzluk eki almış fiilleri “asla, hiç” anlamında nitelediği fark edilmektedir.
Bu makalede, Karahanlı ve Harezm Türkçeleri başta olmak üzere tarihî Türk lehçelerinde barı sözcüğünün nasıl gramerleştiği, ilk önce olumlu fiilleri niteleyen zarf görevi üstlendiği ve ardından olumsuzluk işaretleyicisine sahip fiilleri “asla, hiç” anlamıyla niteleyerek katmerli olumsuzluk işaretleyicisine dönüştüğü konusu, metinlerdeki örnekler üzerinden ve Türk dilindeki katmerli olumsuzluk işaretleyicilerinin izlediği semantik ve gramerleşme yolları takip edilerek ele alınıp değerlendirilmiştir.

Authors

Esin Ağca

Keywords

Harezm Türkçesi, Olumsuzluk, Katmerli Olumsuzluk, Gramerleşme, barı.

Publication Information

Publication Date

December 14, 2025

Submission Date

September 19, 2025

Accepted Date

October 3, 2025

Volume

13

Issue

46

Year

2025

Pages

551-564

Language

Turkish

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.33692/avrasyad.1787703

Files