FRENK’TEN MEDENİYE: OSMANLI-TÜRK ZİHNİYETİNDE AVRUPA

Abstract

Bu çalışma, Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemlerinde Avrupa’ya ilişkin algıların siyasal, askerî ve kültürel bağlama göre nasıl değiştiğini incelemektedir. Klasik dönemde Avrupa, aşağı, düşman ve ahlaken yozlaşmış bir coğrafya olarak görülmüştür. Gaza ideolojisi etrafında şekillenen bu bakışta Avrupalılar “Frenk”, Osmanlılar ise kahraman “Gazi” kimliğiyle tanımlanmıştır. Askerî başarılar, bu üstünlük söylemini pekiştirmiştir.
1699 Karlofça Antlaşması’ndan sonra alınan yenilgiler, Avrupa algısında dönüşüme yol açmıştır. Bürokratik elitler (Kalemiye), Avrupa’yı hem model hem de siyasal güç aracı olarak kullanmış; buna karşılık ulema ve yeniçeriler muhafazakâr direnişi temsil etmiştir. Reformcu–gelenekçi çatışması Osmanlı modernleşmesinin ana eksenini oluşturmuş, Reşid Paşa gibi aktörler Tanzimat’ı hem içerideki iktidar mücadelelerinde hem de Avrupa diplomasisinde kullanmıştır.
19. Yüzyılda üçüncü bir algı ortaya çıkmıştır: Avrupa bilim ve teknikte üstün, fakat ahlaken zayıftır. 1867 ve 1878 Paris sergileri gibi uluslararası fuarlar Osmanlı aydınlarını etkilemiş; ilerleme hayranlığı ile geri kalmışlık kaygısını aynı anda beslemiştir. Ahmet Mithat ve Sadullah Paşa gibi isimler, özgürlük, bilim ve eğitimi yenilenmenin yolu olarak vurgularken Avrupa’nın emperyalizmini de eleştirmiştir.
Meşrutiyet döneminde Osmanlı kimliği tartışmaları Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük ideolojik paradigmalarında somutlaşmıştır. Her üçü de Avrupa’yı ya örnek alınacak, ya direnilecek, ya da uyarlanacak bir referans noktası olarak görmüştür. Halil Halid ve Ahmet Rıza gibi yazarlar, Avrupa’nın önyargılarını ifşa ederek imparatorluk politikalarını eleştirmiştir.
Erken Cumhuriyet döneminde Avrupa önemini korusa da Amerika yeni bir model olarak öne çıkmıştır. Falih Rıfkı Atay, Amerika’nın dinamizmini Avrupa’nın hantallığıyla karşılaştırmıştır. Bununla birlikte “Avrupa’ya rağmen Avrupalı olmak” düşüncesi sürmüş, Batı ile bağımlılık ve mesafe arasındaki ikilem devam etmiştir. Sonuçta Osmanlı ve Cumhuriyet aydınları, kendi modernlik projelerini Avrupa ile kesintisiz bir diyalog içinde inşa etmiştir.

Authors

İbrahim Şirin

Keywords

Avrupa, Osmanlı, Cumhuriyet, Medeniyet, İmgelem.

Publication Information

Publication Date

December 14, 2025

Submission Date

September 26, 2025

Accepted Date

October 23, 2025

Volume

13

Issue

46

Year

2025

Pages

565-585

Language

English

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.33692/avrasyad.1791088

Files