TÜRKİYE’DE KÂĞIT TEDARİKİNİN STANDARDİZASYONU VE KÂĞIT ÜRETİMİNİN MİLLİLEŞTİRİLMESİ: KIRTASİYE BAŞMEMURLUĞUNDAN İZMİT KÂĞIT VE KARTON FABRİKASINA

Abstract

Meta üretimi veya tedariki, Osmanlı Devleti’nin son döneminden itibaren tartışılan ve çözümlenmeye çalışılan temel konularından biri olmuştur. Fakat çeşitli ekonomik kısıtlar, teknolojik yetersizlikler ve Batılı devletlerin hegemonyasından dolayı gerekli düzeyde mesafe kat edilememiştir. Cumhuriyet’in ilk yıllarında da hem yeterli sermaye birikiminin olmaması hem de Lozan Barış Antlaşması’nın sınırlamalarından dolayı benimsenen yarı liberal ekonomi politikası çerçevesinde özel sektöre bel bağlanmış, ancak arzu edilen düzeyde yatırımlar yapılamamıştır. Söz konusu ortamda Lozan Barış Antlaşması’nın kısıtlamalarının sona ermesi ve 1929 Dünya Ekonomik Krizi’nin olumsuz etkileri gibi nedenlerle ekonomide devletçilik politikasına geçilmiştir.
Kâğıt sektörü de bu yıllarda tamamen dışa bağımlı olunan alanlardan birisi olmuş ve kâğıt tedarikinde hem birtakım suiistimallerle hem de yüksek maliyetlerle karşılaşılmıştır. Bu nedenle kamu kurum ve kuruluşlarının kâğıt ihtiyaçlarının 1926’da ihdas edilen ‘Maliye Bakanlığı Kırtasiye Başmemurluğu’ aracılığıyla, doğrudan temin yöntemiyle karşılanması kararlaştırılmıştır. Kırtasiye Başmemurluğu, ilk aşamada tedarik süreçleri ile beraber kamu kurum ve kuruluşlarının kullandığı kâğıtlara çeşitli yönlerden standartlar getirmenin yanı sıra hem ülkede ihtiyaç duyulan kâğıt miktarıyla hem de kâğıt piyasasıyla ilgili çalışmalar yürütmüştür. Takip eden süreçte de kâğıt tedariki, hatta ekonomide devletçilik politikasının benimsendiği ortamda, kâğıt üretimine odaklanılmış ve bu yönde önemli adımlar atılmak suretiyle milli bir politikanın temelleri atılmaya çalışılmıştır. Nihayetinde bu yaklaşım kâğıt fabrikalarının kuruluşunu gündeme getirmiştir.
Bu çalışmada, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihsel düzlemde kâğıt üretim ve tedarikinde yaşanan gelişmeler incelenmiş ve Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki kurumsallaşma ve standardizasyon faaliyetleri belirlenmeye çalışılmıştır. Bu çerçevede Kırtasiye Başmemurluğu’nun kuruluşuna giden süreç ve teşkilat yapısı ile faaliyetleri incelenmiştir. Bunların yanı sıra hem Kasım 1936’da faaliyetlerine başlayan İzmit Kâğıt Fabrikası’nın kuruluşuna giden süreç değerlendirmeye tabi tutulmuş hem de kurulduktan sonraki faaliyetleri ve bu faaliyetlerin kamuoyundaki yansımaları tespit edilmeye çalışılmıştır.

Authors

Kadri Unat, Selçuk Gök

Keywords

Devlet Malzeme Ofisi, İzmit Kâğıt ve Karton Fabrikası, Kâğıt, Kâğıt Tedariki, Kırtasiye Başmemurluğu, SEKA.

Publication Information

Publication Date

March 15, 2026

Submission Date

December 11, 2025

Accepted Date

February 17, 2026

Volume

14

Issue

1

Year

2026

Pages

536-556

Language

Turkish

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.33692/avrasyad.1840422

Files