AZERBAYCAN MASALLARINDA AK VE KARA CADILAR

Abstract

Halk anlatıları içerisinde hayalî unsurların yoğunlukta olması yönüyle destan, efsane gibi türlerden daha ayrı bir yerde konumlandırılan masallar, görünenin ötesinde gerçeklikten ve yaşanmışlıklardan da beslenen sözlü kültür ürünüdür. Toplumların geçirmiş olduğu derin sarsıntılar, önemli olaylar ve kültürel değişiklikler edebiyat ürünlerinde motifler üzerinden işlenerek canlılığını devam ettirir ve bu yönüyle her motif ait olduğu veya kültürel etkileşimlerde bulunduğu toplumlara dair zengin veriler sunar. Bu verilerden biri de büyü, büyücülük ve bunların faili durumunda olduğu kabullenilen cadılarla ilgilidir. Avcılık dönemiyle birlikte eril güce duyulan ihtiyaç, toplayıcılık döneminde iç ve dış mekânda aktif konumda rol alan şifacı, otacı, bilge, kâhin ve ocağın koruyucusu olup ilk şamanlar olarak görülen kadının konumunda önemli bir değişikliğe neden olmuştur. Ataerkil düzenle birlikte kadınlara atfedilen olumlu niteliklerin bir kısmının zaman içerisinde olumsuzlaştığını ve bu durumun şifacı kadın şamanlardan cadılara ve cadılığa doğru bir seyirle devam ettiğini söylemek mümkündür. Söz konusu kültürel değişimlerin yansımaları da gerek yazılı gerekse sözlü edebiyat ürünlerinde tespit edilebilmektedir. Bu çalışmada Azerbaycan sahası masallarında motif olarak yer alan cadı ve cadılığa dair genel bir değerlendirme yapılmış, bu özelliği taşıyan “garı”, “küpe giren garı”, “küpe binen garı”, “imansız garı”, “habis garı” vb. sıfatlarla verilen yaşlı kadınların masal metinleri içerisinde taşıdığı işlevler ve üstlendikleri roller tespit edilmiştir. İnceleme neticesinde ak ve kara cadı olarak iki başlık altında tasnif edilen işlevler, yaygın olarak olumsuz tip ve özellikleriyle bilinen bu figürün az da olsa rehberlik, bilgelik, şifacılık ve ebelik gibi topluma fayda sağlayan yönlerini koruduğunu da göstermektedir.

Authors

Tuğba Bayrakdarlar

Keywords

Azerbaycan, masal, cadı, küpe giren kadın, kadın şaman.

Publication Information

Publication Date

March 15, 2026

Submission Date

October 7, 2025

Accepted Date

January 20, 2026

Volume

14

Issue

1

Year

2026

Pages

237-256

Language

Turkish

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.33692/avrasyad.1799047

Files