BİR BELLEK ARŞİVİ OLARAK DİL: RUSÇA VE OSMANLICADA SÖZCÜK BİLİMSEL DÖNÜŞÜMLERİN KARŞILAŞTIRMALI ANALİZİ

Özet

Bu çalışma, Rus ve Türk dillerindeki temel ahlaki ve manevi kavramların sosyo-kültürel etkilerle uğradığı köklü dönüşümü ve bu süreçte yaşanan sistematik anlam kayıplarını karşılaştırmalı olarak analiz etmektedir. Araştırmanın temel amacı, toplumsal hafızanın değer merkezi olan kelime yapısındaki aşınmayı, modernitenin bir sonucu olan "anlamsal yoksullaşma" (anlamsal erozyon) olgusu üzerinden disiplinlerarası bir dilbilimsel temele oturtmaktır. Çalışmanın teorik çerçevesi; A. A. Potebnya ve P. A. Florenski’nin, kelimenin çok katmanlı ontolojik yapısı ve bu yapının halkın kolektif bilinciyle olan kopmaz bağı üzerine kurdukları dil felsefesi kuramlarına dayanmaktadır. Araştırma sürecinde, manevi-etik alandan seçilen 40 anahtar kavram; kökenbilimsel veriler, kültürel haritalama ve temel edebi/felsefi kaynakların içerik analizi yöntemleriyle titizlikle incelenmiştir. Yapılan analizler, özgün anlamların yitimine dair iki farklı toplumsal ve düşünsel örüntüyü gün yüzüne çıkarmaktadır:
Rus dil geleneğinde: Kelimenin dış biçiminin korunduğu ancak içsel manevi derinliğinin seküler rasyonelleşme ve toplumsal dönüşüm etkisiyle silikleştiği, uzun vadeli ve evrimsel bir aşınma süreci hakimdir.
Türk (Osmanlı) geleneğinde ise: 1928 yılındaki radikal dil devrimi ve beraberinde gelen terminolojik değişimle birlikte ortaya çıkan, daha keskin, müdahaleci ve yapısal bir kültürel kopuş tespit edilmiştir.
Araştırma, bu iki farklı gelişim patikasının sonunda her iki dilin de felsefi, ahlaki ve estetik derinlik açısından benzer bir yoksullaşma noktasına vardığını somut verilerle kanıtlamaktadır. Makalede, modern bireyin dilsel evreninde kaybolan bu anlam katmanlarını yeniden inşa etmek amacıyla üç aşamalı özgün bir model önerilmektedir. "Anlam arkeolojisi" yoluyla etik belleğin canlandırılmasının, günümüzün tek tipleşen ve semantik açıdan sığlaşan dünyasında kültürel kimliğin muhafazası için hayati bir zorunluluk olduğu savunulmaktadır.

Abstract

This comparative philological study analyzes the processes of complex semantic transformation leading to the systemic loss of fundamental ethical and spiritual categories within Russian and Turkish linguistic paradigms. The primary objective of the work is to provide a profound semasiological substantiation of the phenomenon of "semantic anemia," which, within the scope of this research, is viewed as the progressive erosion of the word's Inner Form as the axiological center of collective cultural memory. The theoretical and methodological framework of the study is based on the fundamental concepts of A. A. Potebnya and P. A. Florensky regarding the multi-layered internal structure of the word and its inseparable connection with the national consciousness. The research employs methods of historical-etymological reconstruction, a comparative analysis of forty selected lexical markers of the spiritual-ethical sphere, as well as multidimensional linguo-cultural mapping and content analysis of classical primary sources. The results of the analysis reveal two fundamentally different historical mechanisms of the loss of original meanings. It is established that the Russian linguistic tradition is dominated by long-term evolutionary semantic erosion under the influence of global socio-cultural rationalization, in which the external form of the word is preserved, but its sacred and moral charge is gradually leveled. In contrast, the Turkish (Ottoman) tradition exhibits a rigid directive cultural blockage resulting from the radical linguistic reform of 1928. The study proves that despite the different paths of transformation, both processes lead to an identical outcome—the systemic impoverishment of the philosophical, ethical, and aesthetic layers of the language. As a practical toolkit, the article proposes a three-stage methodological model for the restoration of lost meanings. The work argues that the activation of ethical memory through the "archaeology of meaning" is a vital imperative for preserving unique cultural identity in the context of modern total global semantic unification and the primitivization of language.

Yazarlar

Ömer Biçer

Anahtar Kelimeler

desemantizasyon, kelimenin iç biçimi, karşılaştırmalı filoloji, dil ve kültür belleği, manevi ve ahlaki kavramlar, Rusça ve Osmanlı Türkçesi, anlamsal yeniden yapılandırma.

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi

15 Haziran 2026

Gönderim Tarihi

12 Ocak 2026

Kabul Tarihi

3 Nisan 2026

Cilt

14

Sayı

2

Yıl

2026

Sayfa

829-856

Dil

Diğer

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.33692/avrasyad.1862271

Dosyalar