OSMANLI PAYİTAHTINDAKİ ÖZBEK TEKKELERİ

Özet

Osmanlı Devleti’nin teşekkül sürecinden itibaren Orta Asya ile kurduğu bağlar, sadece menşe anlatıları ve tasavvufî aidiyetlerle sınırlı kalmamış; zamanla din, kültür, ilim, sanat ve hac ağları üzerinden somut kurumsal yapılara dönüşmüştür. İstanbul’da inşa edilen Özbek tekkeleri, bu dönüşümün en somut örneklerinden biridir. Türkistan coğrafyasından gelen derviş, âlim ve hacı adayları için İstanbul hem güvenli bir istikamet alanı hem de ikamet merkezi haline gelmiştir. Bu ihtiyaca binaen tesis edilen tekkeler, Türkistan menşeli zümreler için barınma ve dayanışma imkânı sağlarken Türkistan ile Osmanlı arasındaki tarihi irtibatın sürekliliğini de temsil etmiştir. Özbek tekkelerinin Osmanlı topraklarında yaygınlaşmasında, Safevî Devleti’nin hac yollarındaki geçişi zorlaştırıp engellemesi etkili olmuştur. Bu durum, hacı adayları için İstanbul üzerinden alternatif hac güzergâhlarını zorunlu hale getirmiştir. Bu bağlamda Özbek tekkeleri, bir nevi bu alternatif yolların lojistik merkezi olmuştur. Türkistan tasavvuf geleneğinin ve tarikat folklorunun yaşatıldığı bu müesseseler, tekke işlevinin yanı sıra idari, kültürel ve sosyal nitelikli alanlarda da faaliyet göstermişlerdir. Aynı zamanda Osmanlı Devleti ile Türkistan arasında bir eğitim köprüsü vazifesi üstlenerek Türkistan sanatı ve kültürünü Osmanlı’ya aktarmışlardır. Ayrıca Türkistan menşeli zümreler açısından Osmanlı idaresi nezdinde maslahatgüzarlık ve fahri konsolosluk benzeri işlevler üstlenmişlerdir. Bu çalışmada, Türkistan’dan İstanbul’a uzanan hareketlilik çerçevesince Özbek tekkelerinin kuruluş, işlev ve Osmanlı merkez idaresiyle olan ilişkileri arşiv belgeleri ve literatür ışığında ele alınacaktır.

Abstract

From the formative period of the Ottoman Empire onward, the ties it established with Central Asia were not limited to narratives of origin and Sufi affiliations; over time, these connections evolved into concrete institutional structures through networks of religion, culture, scholarship, art, and pilgrimage. The Uzbek Tekkes built in Istanbul constitute one of the most tangible examples of this transformation. For dervishes, scholars, and prospective pilgrims arriving from the geography of Turkistan, Istanbul became both a secure point of destination and a center of residence. Established in response to this need, these tekkes provided accommodation and solidarity for communities of Turkistani origin, while also representing the continuity of the historical ties between Turkistan and the Ottoman state. The spread of Uzbek tekkes within Ottoman territories was significantly influenced by the Safavid state’s obstruction and restriction of passage along the pilgrimage routes. This situation made alternative pilgrimage routes via Istanbul necessary for prospective pilgrims. In this context, the Uzbek tekkes functioned, in a sense, as logistical centers for these alternative routes. Preserving the Sufi tradition of Turkistan and its tarikat folklore, these institutions operated not only as religious tekkes but also in administrative, cultural, and social spheres. At the same time, they assumed the role of an educational bridge between the Ottoman state and Turkistan, transmitting Turkistani art and culture to the Ottoman world. Moreover, for communities of Turkistani origin, they undertook functions resembling diplomatic representation and honorary consulates before the Ottoman administration. This study examines the establishment, functions, and relations of the Uzbek tekkes with the Ottoman central administration within the framework of mobility from Turkistan to Istanbul, drawing on archival documents and the existing literature.

Yazarlar

Havva Yazıcı

Anahtar Kelimeler

Türkistan, Tasavvuf, Kalenderhane, Osmanlı, Tekke

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi

15 Haziran 2026

Gönderim Tarihi

16 Şubat 2026

Kabul Tarihi

14 Nisan 2026

Cilt

14

Sayı

2

Yıl

2026

Sayfa

1061-1077

Dil

Türkçe

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.33692/avrasyad.1890562

Dosyalar