OSMANLI PAYİTAHTINDAKİ ÖZBEK TEKKELERİ

Abstract

Osmanlı Devleti’nin teşekkül sürecinden itibaren Orta Asya ile kurduğu bağlar, sadece menşe anlatıları ve tasavvufî aidiyetlerle sınırlı kalmamış; zamanla din, kültür, ilim, sanat ve hac ağları üzerinden somut kurumsal yapılara dönüşmüştür. İstanbul’da inşa edilen Özbek tekkeleri, bu dönüşümün en somut örneklerinden biridir. Türkistan coğrafyasından gelen derviş, âlim ve hacı adayları için İstanbul hem güvenli bir istikamet alanı hem de ikamet merkezi haline gelmiştir. Bu ihtiyaca binaen tesis edilen tekkeler, Türkistan menşeli zümreler için barınma ve dayanışma imkânı sağlarken Türkistan ile Osmanlı arasındaki tarihi irtibatın sürekliliğini de temsil etmiştir. Özbek tekkelerinin Osmanlı topraklarında yaygınlaşmasında, Safevî Devleti’nin hac yollarındaki geçişi zorlaştırıp engellemesi etkili olmuştur. Bu durum, hacı adayları için İstanbul üzerinden alternatif hac güzergâhlarını zorunlu hale getirmiştir. Bu bağlamda Özbek tekkeleri, bir nevi bu alternatif yolların lojistik merkezi olmuştur. Türkistan tasavvuf geleneğinin ve tarikat folklorunun yaşatıldığı bu müesseseler, tekke işlevinin yanı sıra idari, kültürel ve sosyal nitelikli alanlarda da faaliyet göstermişlerdir. Aynı zamanda Osmanlı Devleti ile Türkistan arasında bir eğitim köprüsü vazifesi üstlenerek Türkistan sanatı ve kültürünü Osmanlı’ya aktarmışlardır. Ayrıca Türkistan menşeli zümreler açısından Osmanlı idaresi nezdinde maslahatgüzarlık ve fahri konsolosluk benzeri işlevler üstlenmişlerdir. Bu çalışmada, Türkistan’dan İstanbul’a uzanan hareketlilik çerçevesince Özbek tekkelerinin kuruluş, işlev ve Osmanlı merkez idaresiyle olan ilişkileri arşiv belgeleri ve literatür ışığında ele alınacaktır.

Authors

Havva Yazıcı

Keywords

Türkistan, Tasavvuf, Kalenderhane, Osmanlı, Tekke

Publication Information

Publication Date

June 15, 2026

Submission Date

February 16, 2026

Accepted Date

April 14, 2026

Volume

14

Issue

2

Year

2026

Pages

1061-1077

Language

Turkish

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.33692/avrasyad.1890562

Files