HÂREZMŞAH DEVLETİ’NDE SARAY KADINLARININ ROLÜ

Özet

Bu çalışma, Hârezmşah Devleti örneği üzerinden saray kadınlarının siyasal otorite, toplumsal temsil ve diplomatik ilişkiler alanlarında üstlendikleri rolleri disiplinler arası bir yaklaşımla incelemektedir. Ortaçağ Türk-İslâm tarih yazımında kadınların çoğu zaman pasif figürler olarak sunulmasına karşın, kronikler, biyografik kayıtlar ve idarî veriler dikkatle değerlendirildiğinde saray kadınlarının iktidar mekanizmasına farklı düzlemlerde müdahil oldukları anlaşılmaktadır. Bu müdahale yalnızca aile içi nüfuzla sınırlı kalmamış eyalet idaresi, diplomatik yazışmalar ve hanedanlar arası ittifakların kurulması gibi doğrudan devlet işleyişini ilgilendiren alanlara da yansımıştır. Özellikle hükümdar anneleri ile siyasi nüfuz sahibi eşlerin, hanedan meşruiyetinin korunmasında ve merkezî otoritenin sürekliliğinin sağlanmasında aracı figürler olarak işlev gördükleri tespit edilmektedir.
Araştırma, bu bağlamda Melike Terken Hatun, Han Sultan ve Terken Hatun’un yani saray çevresindeki kadın figürlerin idarî süreçlere müdahale biçimlerini çok katmanlı bir analizle ele almaktadır. Bu müdahaleler; vezir ve emir tayinlerinde etkili olma, veraset tartışmalarında belirleyici rol üstlenme, eyalet idaresine ilişkin tasarruflarda bulunma ve saray bürokrasisi üzerinde nüfuz kurma gibi doğrudan yönetim mekanizmasına temas eden uygulamaları kapsamaktadır. Bunun yanı sıra evlilik diplomasisi aracılığıyla kurulan siyasal ağların yapısı, hanedan içi ittifakların şekillenmesindeki rolü ve bu ağların bölgesel güç dengeleri üzerindeki etkileri ayrıntılı biçimde değerlendirilmektedir. Evliliklerin yalnızca ailevi bir birliktelik değil, askerî destek, kabile bağlılığı ve siyasi meşruiyet üretimi sağlayan stratejik araçlar olduğu ortaya konulmaktadır.
Çalışma ayrıca, saray kadınlarının etkisinin yalnızca devletin yükseliş dönemleriyle sınırlı olmadığını kriz, taht mücadeleleri ve çözülme süreçlerinde de belirleyici aktörler olarak öne çıktıklarını göstermektedir. Özellikle merkezî otoritenin zayıfladığı dönemlerde, hanedan üyeleri arasındaki rekabeti yönlendirme, dış güçlerle temas kurma ve siyasi dengeyi yeniden tesis etme girişimleri dikkat çekmektedir. Bu çerçevede araştırma, devletin siyasal istikrarı ile hanedan içi ilişkiler arasındaki karşılıklı etkileşimi toplumsal cinsiyet perspektifi üzerinden yeniden yorumlayarak, Ortaçağ Türk-İslâm siyaset kültüründe kadınların konumuna dair daha bütüncül bir değerlendirme sunmayı amaçlamaktadır.

Abstract

This study examines the roles of court women in political authority, social representation, and diplomatic relations through an interdisciplinary approach, using the example of the Khwarazmian Empire. While women are often presented as passive figures in medieval Turkish-Islamic historiography, a careful examination of chronicles, biographical records, and administrative data reveals that court women intervened in the power mechanism at various levels. This intervention was not limited to intra-family influence it also extended to areas directly related to the functioning of the state, such as succession struggles, provincial administration, diplomatic correspondence, and the formation of alliances between dynasties. It is particularly noted that the mothers of rulers and politically influential wives functioned as intermediary actors in maintaining dynastic legitimacy and ensuring the continuity of central authority. In this context, the research analyzes in detail the ways in which female figures around the court, especially Terken Hatun, intervened in administrative processes, the structure of political networks established through marriage diplomacy, and the impact of these networks on regional power balances. Furthermore, the study aims to re-evaluate the link between the political stability of the state and intra-dynastic relations from a gender perspective, by demonstrating that women can assume decisive roles not only during periods of rise but also during times of crisis and disintegration.

Yazarlar

Nagehan Vurgun

Anahtar Kelimeler

Hârezmşah Devleti, Saray Kadınları, Hanedan Siyaseti, Terken Hatun, Han Sultan

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi

15 Haziran 2026

Gönderim Tarihi

27 Şubat 2026

Kabul Tarihi

15 Mayıs 2026

Cilt

14

Sayı

2

Yıl

2026

Sayfa

1037-1152

Dil

Türkçe

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.33692/avrasyad.1899350

Dosyalar