BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI DÖNEMİNDE BAKÜ’DE FAALİYET GÖSTEREN MÜSLÜMAN HAYIR TEŞKİLATLARI

Özet

Bu çalışma, Birinci Dünya Savaşı döneminde Bakü’de faaliyet gösteren Müslüman hayır teşkilatlarının savaş koşullarında üstlendikleri toplumsal, insani ve kurumsal rolleri tarihsel bir perspektifle incelemektedir. Araştırma, Bakü’deki hayır cemiyetlerinin kuruluş süreçlerini, örgütsel yapılarını ve faaliyet alanlarını ele almaktadır.
Söz konusu teşkilatlar, başlangıçta eğitim ve kültür ekseninde faaliyetlerini sürdürmüş, ancak savaşın yol açtığı ekonomik daralma, kıtlık, sağlık krizi, mültecilik ve savaş esirleri meselesinin yaşandığı ortamda bu faaliyetlerini sağlık hizmetleri, acil yardım, sosyal koruma ve savaş esirlerine destek gibi alanlara yöneltmişlerdir. Özellikle Nargin Adası’ndaki Osmanlı savaş esirlerine yönelik yardım faaliyetleri, resmî himaye girişimleri, bağış kampanyaları ve basın aracılığıyla yürütülen kamuoyu oluşturma çalışmaları, Bakü Müslüman Hayriye Cemiyeti’nin çok yönlü bir sivil aktör olduğunu göstermektedir. Farklı cemiyetler arasında kurulan iş birliği ise savaş yıllarında Bakü’de örgütlü bir sivil dayanışma mekanizmasının varlığına işaret etmektedir.
Araştırma bulguları, bu teşkilatların Türklük ve Müslümanlık bilinciyle hareket ederek kriz dönemlerinde toplumsal dayanışmayı örgütleyen yapılar olarak çalıştıklarını ortaya koymaktadır. Bununla birlikte savaş ve devrim yıllarının yarattığı siyasal belirsizlikler, finansman güçlükleri ve idarî baskılar, bu teşkilatların yapısal kırılganlıklarını da görünür kılmıştır. Söz konusu engellere rağmen bu kurumların deneyimi, Azerbaycan’da modern sivil toplum ve örgütlü yardımlaşma geleneğinin oluşumunda tarihsel birikim olarak öne çıkmaktadır.

Abstract

This study examines, from a historical perspective, the social, humanitarian, and institutional roles assumed by Muslim charitable organizations operating in Baku during the First World War under wartime conditions. The research addresses the processes of establishment, organizational structures, and spheres of activity of charitable societies in Baku. These organizations initially operated within the domains of education and culture; however, in the context of wartime challenges, such as economic contraction, famine, public health crises, displacement, and the issue of prisoners of war, they redirected their activities toward areas including healthcare services, emergency relief, social protection, and assistance to prisoners of war. Relief efforts directed toward Ottoman prisoners of war on Nargin Island, initiatives aimed at securing official patronage, fundraising campaigns, and public opinion-shaping activities conducted through the press demonstrate that the Baku Muslim Benevolent Society functioned as a multifaceted civil actor. Cooperation established among various societies further indicates the existence of an organized mechanism of civic solidarity in Baku during the war years.
The findings reveal that these organizations operated with a consciousness of Turkic and Muslim identity, functioning as structures that organized social solidarity in times of crisis. At the same time, the political uncertainties brought about by the war and revolutionary years, along with financial constraints and administrative pressures, rendered the structural vulnerabilities of these organizations more visible. Despite these challenges, the experience of these institutions stands out as a significant historical foundation in the formation of modern civil society and organized charitable traditions in Azerbaijan.

Yazarlar

Ali Asker

Anahtar Kelimeler

Bakü Müslüman Hayriye Cemiyeti, Birinci Dünya Savaşı, Nargin Adası, Osmanlı savaş esirleri, hayır cemiyetleri

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi

15 Haziran 2026

Gönderim Tarihi

23 Mart 2026

Kabul Tarihi

11 Mayıs 2026

Cilt

14

Sayı

2

Yıl

2026

Sayfa

1153-1172

Dil

İngilizce

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.33692/avrasyad.1914787

Dosyalar