ESTERÂBÂD’DA SAFEVÎ HÂKİMİYETİNİ TEHDİT EDEN UNSURLAR: SİYAH-PUŞAN VE SAYIN HANÎ TÜRKMENLERİ

Abstract

“Siyâh-Puşân” ve “Sayın Hanî” kavramları Safevîli vakanüvislerin Hazar Denizi’nin doğusu ve Mazenderan’ın kuzeyindeki gelişmeleri aktarırken en sık kullandığı terimlerdendir. Bu kavramların Safevî kroniklerine yansıması Şah Tahmasb’ın saltanatının ilk yıllarına tekabül eder. Siyâh-Puşân siyah giyimliler anlamına gelir. Sayın Hanî ise Üst Yurt, Mankışlak, Balhan ve Deşt-i Gürgen (Esterâbâd)’de yaşayan yarı-göçebe Türkmenlerin genel adıdır. Aynı zamanda onlara Yaka Türkmenleri de denir. Her iki grup da 16. ve 17. yüzyıllarda Safevî yönetimine karşı Esterâbâd vilayetinde ortaya çıkan isyanları simgeler. Bu başkaldırıların aslî gerekçesi geçim sıkıntısı, ağır vergiler ve Kızılbaş valilerin sert yönetimidir. Ayrıca yarı-göçebe Türkmenlerin herhangi bir devletin buyruğunu kabul etmeyen halleri, Sünni kimliklerinin Şiî yönetim anlayışıyla tezat oluşturması ve Kızılbaş valilerce aşağılanmaları da isyanı tetiklemiş olmalıdır. Bunlara ilaveten Esterâbad vilayetinin Safevî başkentine uzak olması isyancıları her daim yüreklendirmiştir. Nitekim Hive Hanlığı’nın da desteğiyle isyanlar kimi zaman başarıya ulaşmış ve isyancılar elde ettikleri tavizlerle daha da güçlenmişlerdir. Kimi zaman da başarısız olmuş ve bölgede merkezi otorite yeniden tesis edilmiştir.
Bu çalışma Safevî Devleti’nin ikinci hükümdarı Şah Tahmasb’ın saltanat yıllarında Gürgen/Esterâbâd vilayetinde tezahür eden isyanları ele almaktadır. İsyanların liderleri, taraftarları ve gelişim seyri en ince ayrıntısıyla incelenmiştir. Safevî Devleti ve Hive Hanlığı’nın ana kaynaklarından istifade edilerek veriler karşılaştırılmıştır. Böylece gerçeğe en yakın bilgi ve değerlendirmelerle isyanların her iki devletin ve bölge halkının kaderini nasıl etkilediği izah edilmeye çalışılmıştır.

Authors

Gülay Karadağ Çınar

Keywords

Sayın Hanî Türkmenleri

Publication Information

Publication Date

September 14, 2020

Submission Date

May 5, 2020

Accepted Date

August 12, 2020

Volume

8

Issue

23

Year

2020

Pages

108-132

Language

Turkish

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.33692/avrasyad.732519

Files