19. YÜZYIL AZERBAYCAN MERSİYE EDEBİYATINDA TOPLUMSAL BELLEK: KENZÜ’L-MESÂİB ÖRNEĞİ

Abstract

Bu makalede, Azerbaycan klasik edebiyatının önemli kollarından biri olan mersiye edebiyatı çerçevesinde, 19. yüzyılda kaleme alınan Kenzü’l-Mesâib adlı eser, toplumsal bellek ve kimlik inşası bağlamında incelenmektedir. Mirzâ Muhammed Taği Taciri Derbendî (Kumrî) tarafından yazılan bu divan, yalnızca bir ağıt veya dini metin değil; aynı zamanda tarihsel ve politik anlamlar taşıyan bir direniş söylemi olarak değerlendirilmektedir. Kumrî’nin, İran-Rusya savaşları sürecinde ve özellikle İran’ın mağlubiyetinin ardından Rus işgali altına giren Dağıstan bölgesinde yaşamış olması, eserin tematik derinliğini doğrudan etkilemiştir. Şair, Kerbelâ hadisesine yaptığı göndermeler aracılığıyla savaşın ve işgalin halk üzerindeki travmatik etkilerini, dini ve epik anlatım stratejileriyle harmanlayarak güçlü bir toplumsal mesaj üretmiştir.
Bu çalışmada, Kenzü’l-Mesâib’in yalnızca mersiye türünün klasik bir örneği değil, aynı zamanda cihat edebiyatının bir temsilcisi olarak nasıl işlev gördüğü analiz edilmektedir. Eserin sunduğu kavramsal çerçeve, direniş, şehadet, özgürlük ve adalet gibi temalar etrafında şekillenmekte ve bu sayede geniş bir coğrafyada –başta Azerbaycan olmak üzere, Horasan, Halacistan ve diğer İran Türk topluluklarında– kolektif hafızanın güçlenmesine katkı sağlamaktadır. Ayrıca bu değerli edebî eserde, sözlü kültürün yazılı edebiyata aktarımı ve bu inanç ile tarihsel olayın somut olmayan bir edebî miras olarak kayıt altına alınması söz konusudur. Zamana ve mekâna bağlı kalmaksızın, dönemin ötesine taşan bu eser, edebî ve kültürel hafızanın sürekliliğini sağlayan önemli bir kaynak niteliğindedir. Makale, divanın edebî, tarihsel ve sosyo-politik bağlamlarını bir arada değerlendirerek, eserin toplumsal kimlik ve bilinç oluşumuna nasıl hizmet ettiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Authors

Elnaz Serdar

Keywords

Kenzü, Kumrî, Azerbaycan, Türk Mersiye Edebiyatı, Toplumsal Bellek.

Publication Information

Publication Date

September 14, 2025

Submission Date

February 27, 2023

Accepted Date

September 11, 2025

Volume

13

Issue

44

Year

2025

Pages

1-13

Language

Turkish

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.33692/avrasyad.1256122

Files