BUDİST VE İSLAMÎ TÜRKÇE METİNLERDE SARAN SÖZCÜĞÜ

Abstract

Eldeki çalışma, yazılı belgeler tanıklığında ilk kez Eski Uygurcada ‘pintilik, cimrilik; pinti, cimri’ anlamlarında tanıklanan saran sözcüğünün Budist ve İslamî Türkçe metinlerdeki görünümüne dayanmaktadır. Dinî terim hüviyetinde ‘cömertlik’ kavramının zıddı olan ‘cimrilik’, dünya üzerindeki çoğu inanç sisteminde toplumsal yardımlaşma ve dayanışmayı engelleyen bir tutum olarak görülmektedir. İslam öncesi Türk inanç sisteminde ‘cimrilik’ kavram alanının içeriği Buddha dinini benimsemiş Uygurlar vasıtasıyla anlaşılmaktadır. Budist Uygur metinlerine göre ‘cimrilik’, aç hayaletlerin ülkesine düşmenin sebebi olarak gösterilmekte ve sıklıkla ‘cömertlik’ erdemine vurgu yapılmaktadır. Buddha dinine dayalı birçok Uygur metninde içeriği ve kapsamı detaylıca gösterilen ‘cimrilik’, İslamî döneme ait Türkçe metinlerde de karşılıklara sahiptir. İslam dini açısından dünya ve ahiret mutluluğunun önünde bir engel olarak görülen ‘cimrilik’, hem Budist hem de İslamî düşünce sistemlerinin ortak dinî terimlerinden biridir. İslamî Türkçe metinlerin ilk kez ortaya konduğu Karahanlı Türkçesine ait metinlerde kavramsal içeriğe sahip ‘cimrilik’, Budizm’de olduğu gibi, İslam dininde de dinî bir yasak olarak görülmekte, çoğunlukla ‘cömertlik’ kavramının önemi vurgulanmaktadır. Bu yönüyle eldeki çalışma, ilk kez Eski Uygurcada ‘pintilik, cimrilik; pinti, cimri’ anlamlarında belgelenen saran kelimesine dair değerlendirmelerden oluşmaktadır. Çalışma, üç bölümden meydana gelmektedir. Çalışmanın ilk başlığında, Budist ve İslamî Türkçe metinlerde saran kelimesine dair tanıklardan ve türevlerden hareketle, ‘cimrilik’ kavramı ortaya konmaktadır. Çalışmanın ikinci başlığında, tarihî Türk dillerinden tanıklanan saran sözcüğünün izi, modern Türk dillerinde sürülmektedir. Çalışmanın son başlığında ise, saran kelimesine dair belirlediğimiz olası köken önerileri gösterilmekte, her bir öneri kendi içerisinde tartışıldıktan sonra, ilgili sözcüğün Altay Dilleri Kuramı ile ilişkili olduğu anlaşılmaktadır.

Authors

Hasan İsi

Keywords

Tarihî Türk dilleri, Altay dilleri, modern Türk dilleri, ‘cimrilik’, söz varlığı

Publication Information

Publication Date

June 14, 2024

Submission Date

December 14, 2023

Accepted Date

April 23, 2024

Volume

12

Issue

39

Year

2024

Pages

92-116

Language

Turkish

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.33692/avrasyad.1404923

Files