FOLKLORUN İŞLEVLERİ BAĞLAMINDA KORUYUCU (APOTROPAİK) PRATİKLER: ŞANLIURFA ÖRNEĞİ ÜZERİNDEN KURAMSAL BİR DEĞERLENDİRME

Abstract

Bu çalışma, folklorun işlevleri üzerine en etkili kuramsal çerçevelerden biri olan William R. Bascom’un eğlendirme, kültürel değerleri meşrulaştırma, eğitim/aktarım ve bastırılmış duyguların dışavurumu olarak tanımladığı dört işlev modelini, koruyucu/apotropaik pratikler ekseninde yeniden tartışmayı amaçlamaktadır. Şanlıurfa’da yürütülen uzun süreli alan çalışmasına dayanan saha verileri ile farklı kültürlerden seçilmiş karşılaştırmalı örnekler, folklorik pratiklerin özellikle belirsizlik, risk ve görünmez tehdit algısının yoğunlaştığı bağlamlarda sistematik bir koruyucu işleve sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışmada nazar, lohusalık, evlilik, çocukluk ve eşik mekânlar gibi liminal bağlamlarda ortaya çıkan nesne, söz, performans, ses, mekân ve zaman temelli uygulamalar incelenmiş; bu pratiklerin aktörler tarafından öncelikle zarar önleme ve tehlike engelleme amacıyla anlamlandırıldığı tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, söz konusu uygulamaların eğlendirme, kültürel değerleri meşrulaştırma veya bastırılmış duyguların boşalımı gibi mevcut işlevler çerçevesinde kısmen açıklanabilir olmakla birlikte, bu yaklaşımların koruyucu yönü analitik olarak yeterince karşılamadığını göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, Bascom’un işlevler sistemini revize etmeyi ya da yeni ve kapalı bir işlev listesi önermeyi hedeflememekte; aksine işlevler kuramı içinde dağınık ve örtük biçimde ele alınan koruyucu/apotropaik boyutu, bağlam-temelli ve karşılaştırmalı bir okuma yoluyla analitik olarak görünür kılmayı amaçlamaktadır. “Bascom+1” kavramsallaştırması, bu doğrultuda folklorun işlevsel analizinde ihmal edilmiş bir boyuta dikkat çeken kavramsal bir açılım olarak kullanılmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, folklorun yalnızca anlam üreten, eğlendiren veya norm aktaran bir kültürel alan olmadığını; aynı zamanda birey ve toplulukların risk, belirsizlik ve tehdit algıları karşısında sembolik bir güvenlik mekanizması olarak işlediğini ortaya koymakta ve folklor kuramına işlevsel derinlik kazandıran bir katkı sunmaktadır.

Authors

Mine Ayan

Keywords

Folklorun işlevleri, Koruyucu işlev, Apotropaik pratikler, Liminalite, Nazar, Şanlıurfa folkloru.

Publication Information

Publication Date

June 15, 2026

Submission Date

February 8, 2026

Accepted Date

April 27, 2026

Volume

14

Issue

2

Year

2026

Pages

1078-1094

Language

Turkish

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.33692/avrasyad.1884560

Files