FOLKLORUN İŞLEVLERİ BAĞLAMINDA KORUYUCU (APOTROPAİK) PRATİKLER: ŞANLIURFA ÖRNEĞİ ÜZERİNDEN KURAMSAL BİR DEĞERLENDİRME

Özet

Bu çalışma, folklorun işlevleri üzerine en etkili kuramsal çerçevelerden biri olan William R. Bascom’un eğlendirme, kültürel değerleri meşrulaştırma, eğitim/aktarım ve bastırılmış duyguların dışavurumu olarak tanımladığı dört işlev modelini, koruyucu/apotropaik pratikler ekseninde yeniden tartışmayı amaçlamaktadır. Şanlıurfa’da yürütülen uzun süreli alan çalışmasına dayanan saha verileri ile farklı kültürlerden seçilmiş karşılaştırmalı örnekler, folklorik pratiklerin özellikle belirsizlik, risk ve görünmez tehdit algısının yoğunlaştığı bağlamlarda sistematik bir koruyucu işleve sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışmada nazar, lohusalık, evlilik, çocukluk ve eşik mekânlar gibi liminal bağlamlarda ortaya çıkan nesne, söz, performans, ses, mekân ve zaman temelli uygulamalar incelenmiş; bu pratiklerin aktörler tarafından öncelikle zarar önleme ve tehlike engelleme amacıyla anlamlandırıldığı tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, söz konusu uygulamaların eğlendirme, kültürel değerleri meşrulaştırma veya bastırılmış duyguların boşalımı gibi mevcut işlevler çerçevesinde kısmen açıklanabilir olmakla birlikte, bu yaklaşımların koruyucu yönü analitik olarak yeterince karşılamadığını göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, Bascom’un işlevler sistemini revize etmeyi ya da yeni ve kapalı bir işlev listesi önermeyi hedeflememekte; aksine işlevler kuramı içinde dağınık ve örtük biçimde ele alınan koruyucu/apotropaik boyutu, bağlam-temelli ve karşılaştırmalı bir okuma yoluyla analitik olarak görünür kılmayı amaçlamaktadır. “Bascom+1” kavramsallaştırması, bu doğrultuda folklorun işlevsel analizinde ihmal edilmiş bir boyuta dikkat çeken kavramsal bir açılım olarak kullanılmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, folklorun yalnızca anlam üreten, eğlendiren veya norm aktaran bir kültürel alan olmadığını; aynı zamanda birey ve toplulukların risk, belirsizlik ve tehdit algıları karşısında sembolik bir güvenlik mekanizması olarak işlediğini ortaya koymakta ve folklor kuramına işlevsel derinlik kazandıran bir katkı sunmaktadır.

Abstract

This study aims to re-examine William R. Bascom’s four-function model of folklore entertainment, legitimization of cultural values, education/transmission, and the release of repressed emotions through the lens of protective/apotropaic practices. Drawing on long-term fieldwork conducted in Şanlıurfa and supported by comparative examples from different cultures, the study demonstrates that folkloric practices display a systematic protective function, particularly in contexts characterized by heightened perceptions of uncertainty, risk, and invisible threats. The analysis focuses on object, verbal, performative, sound, spatial, and time-based practices that emerge in liminal contexts such as the evil eye, childbirth and postpartum periods, marriage, childhood, and threshold spaces. Field data reveal that these practices are primarily interpreted by cultural actors as strategies of “harm prevention” and “danger avoidance.” While such practices can be partially explained within existing functional categories such as entertainment, legitimization, or emotional release the findings indicate that these frameworks do not adequately capture their protective dimension at an analytical level. In this respect, the study does not seek to revise Bascom’s functional system or propose a new, closed list of folkloric functions. Rather, it aims to make analytically visible the protective/apotropaic dimension that has been addressed in a fragmented and implicit manner within functionalist folklore theory, through a context-based and comparative reading. The concept of “Bascom+1” is employed as an analytical lens to draw attention to this neglected dimension in functional analysis. Overall, the study demonstrates that folklore is not only a cultural domain that produces meaning, entertainment, or normative transmission, but also functions as a symbolic security mechanism through which individuals and communities respond to perceptions of risk, uncertainty, and threat. In this way, the article contributes to folklore theory by adding functional depth to the understanding of folkloric practices.

Yazarlar

Mine Ayan

Anahtar Kelimeler

Folklorun işlevleri, Koruyucu işlev, Apotropaik pratikler, Liminalite, Nazar, Şanlıurfa folkloru.

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi

15 Haziran 2026

Gönderim Tarihi

8 Şubat 2026

Kabul Tarihi

27 Nisan 2026

Cilt

14

Sayı

2

Yıl

2026

Sayfa

1078-1094

Dil

Türkçe

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.33692/avrasyad.1884560

Dosyalar