DOĞU TÜRKİSTAN’DA MİSYONERLİK FAALİYETLERİ: CHINA INLAND MISSION (1906-1938)

Abstract

Bu çalışma, 20. yüzyılın başlarında Doğu Türkistan’da faaliyet göstermeye başlayan, Protestan bir misyon örgütü olan China Inland Mission’ın (CIM) tarafından yürütülen misyonerlik faaliyetlerini tarihsel ve kültürel boyutlarıyla ele almaktadır. Araştırmanın kronolojik sınırları, Doğu Türkistan’daki ilk CIM misyoneri George Hunter’ın bölgeye gelişiyle başlamakta, misyonerlerin bölgeyi terk etmek zorunda kaldıkları dönemle sona ermektedir. CIM, Çin genelinde 19. yüzyılın ortalarından itibaren faaliyet gösterse de Doğu Türkistan’ın bulunduğu coğrafya ve statü nedeniyle George Hunter’ın Urumçi’ye gelişi, burada misyon istasyonunu (evi) kurması ve ilerleyen yıllarda ona yardım etmek amacıyla gelen misyonerlerin de katılmasıyla kolektif bir misyonerlik faaliyetine dönüşmüştür. Bu yönüyle, Doğu Türkistan’daki faaliyetlerin CIM’in kurumsal tarihi ve genel işleyişi içerisindeki zamansal ve işlevsel farklılıkları vurgulanacaktır. Çalışma bu süreci sadece dinsel bir tebliğ hareketi olarak değil aynı zamanda Doğu Türkistan toplumunun inanç sistemini, dillerini ve günlük yaşamını hedef alan kapsamlı bir müdahale biçimi olarak ele almaktadır. Bu nedenle; CIM’in misyonerlik faaliyetlerinin ötesinde, sağlık hizmetleri ve eğitim faaliyetleri ile yerel dillerde (Uygurca, Kazakça, Moğolca) yürüttüğü çeviri-matbuat çalışmaları üzerinden tesis etmeye çalıştığı “yumuşak güç” mekanizmasına odaklanılmıştır. Bu amaçla, misyonerlerin Müslüman halklar ile Kalmuk ve Moğol gibi diğer gruplarla kurdukları ilişkiler incelenmekte; misyonerlik faaliyetlerinin kültürel yapı, inanç ve toplumsal dönüşüm üzerindeki etkileri tartışılmaktadır. İlk CIM misyoneri George Hunter’ın öncü rolünün ardından bölgeye intikal eden diğer misyonerlerin faaliyetleri de çalışmanın kapsamına alınmıştır. CIM misyonerleri, yerel halkın güçlü İslam inancından kaynaklanan direncini kırmaya yönelik stratejiler üretirken; diğer taraftan Çinli yöneticilerle de dengeli ilişkiler yürütmeye gayret etmişlerdir. Geliştirilen strateji ve yöntemler, her ne kadar sistemli görünse de Doğu Türkistan’daki misyonerlik faaliyetleri açısından hedeflenen başarıya ulaşılamamıştır. Buna karşın, bölge tarihindeki en organize ve uzun soluklu Batılı oluşumlardan biri olan CIM’in faaliyetleri, bu bilimsel incelemeyi zorunlu kılmaktadır.

Authors

Abdullah Cinkara, Abdullah Temizkan

Keywords

Doğu Türkistan, Uygurlar, Misyonerlik, Çin İç Misyonu, CIM, Protestan Misyonerlik, George Hunter.

Publication Information

Publication Date

June 15, 2026

Submission Date

March 12, 2026

Accepted Date

April 22, 2026

Volume

14

Issue

2

Year

2026

Pages

796-810

Language

Turkish

Status

Published

Views

0

Downloads

0

DOI

10.33692/avrasyad.1908237

Files