DOĞU TÜRKİSTAN’DA MİSYONERLİK FAALİYETLERİ: CHINA INLAND MISSION (1906-1938)

Özet

Bu çalışma, 20. yüzyılın başlarında Doğu Türkistan’da faaliyet göstermeye başlayan, Protestan bir misyon örgütü olan China Inland Mission’ın (CIM) tarafından yürütülen misyonerlik faaliyetlerini tarihsel ve kültürel boyutlarıyla ele almaktadır. Araştırmanın kronolojik sınırları, Doğu Türkistan’daki ilk CIM misyoneri George Hunter’ın bölgeye gelişiyle başlamakta, misyonerlerin bölgeyi terk etmek zorunda kaldıkları dönemle sona ermektedir. CIM, Çin genelinde 19. yüzyılın ortalarından itibaren faaliyet gösterse de Doğu Türkistan’ın bulunduğu coğrafya ve statü nedeniyle George Hunter’ın Urumçi’ye gelişi, burada misyon istasyonunu (evi) kurması ve ilerleyen yıllarda ona yardım etmek amacıyla gelen misyonerlerin de katılmasıyla kolektif bir misyonerlik faaliyetine dönüşmüştür. Bu yönüyle, Doğu Türkistan’daki faaliyetlerin CIM’in kurumsal tarihi ve genel işleyişi içerisindeki zamansal ve işlevsel farklılıkları vurgulanacaktır. Çalışma bu süreci sadece dinsel bir tebliğ hareketi olarak değil aynı zamanda Doğu Türkistan toplumunun inanç sistemini, dillerini ve günlük yaşamını hedef alan kapsamlı bir müdahale biçimi olarak ele almaktadır. Bu nedenle; CIM’in misyonerlik faaliyetlerinin ötesinde, sağlık hizmetleri ve eğitim faaliyetleri ile yerel dillerde (Uygurca, Kazakça, Moğolca) yürüttüğü çeviri-matbuat çalışmaları üzerinden tesis etmeye çalıştığı “yumuşak güç” mekanizmasına odaklanılmıştır. Bu amaçla, misyonerlerin Müslüman halklar ile Kalmuk ve Moğol gibi diğer gruplarla kurdukları ilişkiler incelenmekte; misyonerlik faaliyetlerinin kültürel yapı, inanç ve toplumsal dönüşüm üzerindeki etkileri tartışılmaktadır. İlk CIM misyoneri George Hunter’ın öncü rolünün ardından bölgeye intikal eden diğer misyonerlerin faaliyetleri de çalışmanın kapsamına alınmıştır. CIM misyonerleri, yerel halkın güçlü İslam inancından kaynaklanan direncini kırmaya yönelik stratejiler üretirken; diğer taraftan Çinli yöneticilerle de dengeli ilişkiler yürütmeye gayret etmişlerdir. Geliştirilen strateji ve yöntemler, her ne kadar sistemli görünse de Doğu Türkistan’daki misyonerlik faaliyetleri açısından hedeflenen başarıya ulaşılamamıştır. Buna karşın, bölge tarihindeki en organize ve uzun soluklu Batılı oluşumlardan biri olan CIM’in faaliyetleri, bu bilimsel incelemeyi zorunlu kılmaktadır.

Abstract

This study examines the missionary activities carried out by the China Inland Mission (CIM), a Protestant missionary organization that began operating in Eastern Turkestan in the early 20th century, within their historical and cultural dimensions. The chronological scope of the research begins with the arrival of George Hunter, the first CIM missionary in Eastern Turkestan, and concludes with the period when the missionaries were forced to leave the region. Although the CIM had been active throughout China since the mid-19th century, due to the specific geography and status of Eastern Turkestan, missionary work evolved into a collective endeavor following George Hunter’s arrival in Urumqi, the establishment of a mission station (home) there, and the subsequent arrival of other missionaries to assist him. In this regard, the temporal and functional distinctions of the activities in Eastern Turkestan within the corporate history and general operations of the CIM will be emphasized. The study approaches this process not merely as a movement of religious proselytization but as a comprehensive form of intervention targeting the belief systems, languages, and daily lives of the society in Eastern Turkestan. Consequently, beyond the CIM’s missionary activities, the focus is placed on the “soft power” mechanism it attempted to establish through healthcare services, educational activities, and translation-printing efforts conducted in local languages (Uyghur, Kazakh and Mongolian). To this end, the relationships established by the missionaries with Muslim peoples and other groups such as the Kalmyks and Mongols are examined; the impacts of missionary activities on cultural structure, faith, and social transformation are discussed. Following the pioneering role of the first CIM missionary, George Hunter, the activities of other missionaries who arrived in the region are also included within the scope of the study. While the CIM missionaries developed strategies to break the resistance stemming from the local population’s strong Islamic faith, they also endeavored to maintain balanced relations with Chinese administrators. Although the strategies and methods developed appeared systematic, the missionary activities in Eastern Turkestan did not achieve the targeted success. Nevertheless, the activities of the CIM, as one of the most organized and long-standing Western entities in the region’s history, render this scholarly analysis a necessity.

Yazarlar

Abdullah Cinkara, Abdullah Temizkan

Anahtar Kelimeler

Doğu Türkistan, Uygurlar, Misyonerlik, Çin İç Misyonu, CIM, Protestan Misyonerlik, George Hunter.

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi

15 Haziran 2026

Gönderim Tarihi

12 Mart 2026

Kabul Tarihi

22 Nisan 2026

Cilt

14

Sayı

2

Yıl

2026

Sayfa

796-810

Dil

Türkçe

Durum

Yayınlandı

Görüntülenme

0

İndirme

0

DOI

10.33692/avrasyad.1908237

Dosyalar